Tuy nhiên, bên cạnh đó, chương trình cũng còn một số tồn tại, hạn chế, trong đó đáng lo ngại nhất là tình trạng nợ đọng xây dựng cơ bản do bệnh thành tích trong xây dựng nông thôn mới.
Theo báo cáo của Kiểm toán Nhà nước và báo cáo của Đoàn Giám sát của Ủy ban Thường vụ Quốc hội khóa XIII, nợ đọng xây dựng cơ bản trong xây dựng nông thôn mới trong cả nước hiện đã lên tới hơn 16.000 tỷ đồng; trong đó, có những địa phương đang “ôm” những khoản nợ khủng như: Bắc Ninh với 613 tỷ đồng; Thanh Hóa, Nghệ An, mỗi tỉnh nợ hơn 500 tỷ đồng... Nguyên nhân dẫn đến tình trạng nợ có nhiều, trong đó có nguyên nhân quan trọng là do nhiều địa phương đã có biểu hiện nôn nóng, chạy theo thành tích trong quá trình xây dựng nông thôn mới. Một số cán bộ lãnh đạo địa phương với tư duy muốn để lại dấu ấn trong nhiệm kỳ nên đã cố gắng vay vốn, xin tạm ứng vốn, giao công trình cho các nhà thầu thi công và nhận nợ để hoàn thành các tiêu chí về thủy lợi, nhà văn hóa, đường giao thông, chợ, bưu điện văn hóa, công trình thể thao… Điều đáng phê phán là có cả những tiêu chí chưa phù hợp với điều kiện cụ thể của địa phương hoặc hiệu quả sử dụng rất thấp nhưng vẫn ra sức thực hiện để được công nhận… đạt chuẩn nông thôn mới. Thậm chí có những chợ xây xong mà vẫn không có người họp, nhà văn hóa hoành tráng nhưng mỗi năm chỉ được sử dụng vài lần với số người dự khiêm tốn bằng nửa số ghế được trang bị...
Bệnh thành tích trong xây dựng nông thôn mới đã tạo ra gánh nặng nợ nần của nhiều địa phương và ảnh hưởng đến chủ trương tốt đẹp xây dựng nông thôn mới của Đảng và Nhà nước ta. Để chữa căn bệnh trầm kha này phải có những phương thuốc đặc trị, quan trọng nhất vẫn là siết chặt kỷ cương trong đầu tư xây dựng cơ bản. Thực tế cho thấy, không thể có một khuôn mẫu chung về mô hình nông thôn mới để áp dụng cho cả nước. Cần có những tiêu chí linh hoạt hơn, phù hợp hơn với điều kiện cụ thể ở Đồng bằng sông Hồng, Đồng bằng sông Cửu Long, trung du và miền núi. Mặt khác, để xây dựng nông thôn mới, nâng cao đời sống của nông dân, vấn đề cốt lõi không chỉ là tập trung xây dựng hạ tầng nông thôn mà là cải thiện năng suất lao động nông nghiệp; nâng cao sức cạnh tranh và giá trị nông sản… để người nông dân yên tâm gắn bó với nông thôn, nông nghiệp, từ đó mà làm giàu cho chính mảnh đất quê mình… Để làm được điều này, cần gắn kết chương trình xây dựng nông thôn mới với việc xây dựng các mô hình về phát triển sản xuất nông nghiệp, nhất là các mô hình liên kết sản xuất theo chuỗi giá trị đối với các sản phẩm chủ lực của từng vùng, bảo đảm vệ sinh an toàn thực phẩm, từng bước thích ứng với biến đổi khí hậu…
Trước mắt, các địa phương cần khẩn trương hoàn thiện việc thẩm định, trình Thủ tướng phê duyệt Chương trình nông thôn mới giai đoạn 2016-2020. Đồng thời, tập trung chỉ đạo việc xử lý dứt điểm tình trạng nợ đọng xây dựng cơ bản trong xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2011-2015. Cương quyết không phê duyệt các dự án xây dựng cơ bản mà chưa có nguồn vốn chắc chắn để tránh tình trạng nợ xây dựng cơ bản trong kế hoạch chương trình xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2016-2020.
ĐỖ PHÚ THỌ