Do ảnh hưởng của sự biến động thị trường thế giới, người trồng chè ở Lâm Đồng rơi vào cảnh lao đao. Nhiều diện tích chè bị bỏ hoang, cỏ mọc um tùm và chặt phá để chuyển đổi cây trồng.

Chặt bỏ cây chè để trồng cà phê

Ông Hoàng Văn Quang ở thị trấn Lộc Thắng, huyện Bảo Lâm, tỉnh Lâm Đồng phải đắn đo điều chỉnh từng đồng từ các nguồn chi tiêu cần thiết trong sinh hoạt gia đình. Không dè xẻn sao được khi chè búp tươi, nguồn thu nhập chính của gia đình đã bị xuống giá, chỉ còn 1.200 đến 1.300 đồng/kg, giảm gần 2/3 so với tháng trước. Tiền bán chè búp tươi không đủ trả tiền công thuê hái, ông Quang đành phải chặt bỏ một nửa vườn chè. “Làm chè năm nay thua lỗ nặng, chưa bao giờ giá lại giảm như hiện nay. Chặt bỏ hết thì không đành mà để lại cũng chẳng làm gì, lấy tiền đâu mà thuê công hái và đầu tư chăm sóc. Thà đi làm công nơi khác để lấy tiền tiêu ngay, chứ cứ theo vườn chè thì lấy gì mà sống. Làm lỗ vốn thì ai mà làm chứ!” - ông Quang bày tỏ.

5 sào chè của ông Quang vừa bị chặt bỏ.
Ông Nguyễn Văn Dũng ở thị xã Bảo Lộc, người đã từng gắn bó với cây chè gần 20 năm qua cũng rơi vào cảnh tương tự. 3ha chè của gia đình ông đã không cho lãi mà còn bị thua lỗ nặng. Mặc dù giá cà phê cũng đang ở mức thấp nhưng so với cây chè thì đỡ hơn nhiều, vì vậy hiện đã có từ 70 đến 80% bà con trong vùng phá diện tích cây chè để trồng cà phê.

Không chỉ riêng ông Quang, ông Dũng mà đó là tình cảnh chung của người dân trồng chè ở tỉnh Lâm Đồng, chủ yếu là ở các huyện Di Linh, Bảo Lâm và thị xã Bảo Lộc – một trong những vùng chè nguyên liệu lớn nhất nước với hơn 26 nghìn ha. Đồng nghĩa với 130 nghìn lao động phụ thuộc vào cây chè, tương đương với 10% dân số của tỉnh này đã bị giảm sút nguồn thu nhập, ảnh hưởng cuộc sống. Ông Nguyễn Văn Sáng, Trưởng khu phố 6A, thị trấn Lộc Thắng, huyện Bảo Lâm cho rằng, nếu kéo dài tình trạng giá chè búp tươi thấp như hiện nay, chắc chắn diện tích cây chè trên địa bàn sẽ bị thu hẹp nghiêm trọng. Hiện đã có 30% trong tổng số 400 hộ trồng chè ở khu phố của ông đã có hiện tượng chặt phá cây chè để trồng cà phê.

Bà Vũ Thị Đào, chủ một cơ sở sơ chế biến chè thành phẩm ở phường Lộc Phát, thị xã Bảo Lộc nhận định, chè năm nay so với các năm trước bán rất chậm. Riêng cơ sở của bà chỉ chế biến khối lượng bằng 1/3 so với năm 2007. Nguyên nhân là do các công ty, nhà máy chế biến chè trên địa bàn bán hàng không chạy, thiếu vốn nên chậm thanh lý đơn hàng. Không chủ động được nguồn vốn, các cơ sở sơ chế biến cũng chỉ thu mua và sản xuất cầm chừng. Ông Nguyễn Bá Đông, Giám đốc Trung tâm Nông nghiệp huyện Bảo Lâm cho biết, hiện ở huyện có tới 20 cơ sở chế biến chè, đáp ứng từ 65 đến 70% nguyên liệu trên địa bàn. Thế nhưng, thời gian gần đây việc tiêu thụ của các đơn vị này hết sức hạn chế, chỉ bằng khoảng 60% so với trước nên sản lượng chè búp tươi tồn đọng rất nhiều, dẫn đến giá giảm mạnh như hiện nay.

Cần có giải pháp đồng bộ

Tỉnh Lâm Đồng hiện gần 27 nghìn ha chè, trong đó có 24 nghìn 500ha cho thu hoạch. Sản lượng bình quân đạt từ 170 đến 180 nghìn tấn chè búp tươi/năm, tương đương với 34 đến 36 nghìn tấn chè thành phẩm. Lâm Đồng chiếm tỷ lệ 25% diện tích và 27% sản lượng chè cả nước. Cây chè được trồng ở nhiều vùng nhưng tập trung chủ yếu ở thị xã Bảo Lộc và huyện Bảo Lâm. Do cây chè nơi đây đã có từ những năm 20 của thế kỷ trước, sau đó bắt đầu phát triển mạnh vào năm 1960, nên hiện đã có nhiều diện tích bị già cỗi, cho năng suất thấp. Từ đó, việc tuyển chọn giống đã gặp những hạn chế nhất định. Để khắc phục tình trạng đó, trong “Đề án phát triển vùng nguyên liệu chè đến năm 2020 của tỉnh Lâm Đồng”, tỉnh đưa ra mục tiêu phấn đấu nâng tổng diện tích chè lên 28 nghìn ha, trong đó, các giống chè đạt năng suất và chất lượng cao chiếm 55%. Đồng thời, triển khai nhiều dự án cải tạo vườn chè, thế nhưng năng suất chè bình quân vẫn đạt ở mức thấp, chỉ mới tăng từ 6,3 tấn vào năm 2002 lên 7,5 tấn chè búp tươi/1ha năm 2007. Chất lượng sản phẩm chè cũng đạt rất thấp, nhất là sản phẩm chè xuất khẩu chỉ đạt khoảng 60% so với các nước trên thế giới như Ấn Độ, Xri Lan-ca… nên sản phẩm thường bị ép giá, giảm năng lực cạnh tranh. Tiến sĩ Nguyễn Kim Phong, Chủ tịch Hiệp hội Chè Việt Nam cho biết: “Chúng ta đưa vị thế của cây chè Việt Nam lên đứng thứ 5 trên thế giới nhưng giá lại thấp và vì thế người nông dân chưa gắn bó với cây chè. Cần phải sản xuất ra nguyên liệu tốt, sản phẩm chất lượng để chè của chúng ta bán gấp đôi giá hiện nay”.

Chè chặt bỏ hàng loạt để trồng cà phê.

Rõ ràng, điều kiện cần để ngành chè Việt Nam nói chung và ngành chè Lâm Đồng nói riêng nâng cao năng lực cạnh tranh trên thị trường thế giới, bảo đảm nâng cao thu nhập cho người trồng chè, trước hết phải hướng tới việc xây dựng những vùng chè phát triển bền vững, có năng suất và chất lượng cao. Đồng thời, cần tăng cường các chương trình hỗ trợ phát triển sản xuất nhằm thúc đẩy các doanh nghiệp chế biến, áp dụng nghiêm ngặt các quy trình quản lý chất lượng sản phẩm, xây dựng nhãn hiệu hàng hóa, thương hiệu sản phẩm cho cây chè. Đây là vấn đề đòi hỏi các nhà quản lý phải hoạch định chiến lược, có những cơ chế chính sách, phát triển một cách phù hợp và mang tính đột phá từ khâu quản lý giống đến kỹ thuật canh tác. Ông Phạm Quang Tường, Chủ tịch UBND thị xã Bảo Lộc cho rằng, cái đầu tiên của Bảo Lộc là làm thế nào để đưa sản phẩm chè có chất lượng nâng cao hơn. Muốn như vậy thì ngay từ bây giờ phải thay đổi giống cây trồng, đồng thời đưa công nghệ sản xuất chè an toàn theo hướng GAP đi vào từng người dân và từng làng chè để sản xuất ra một sản phẩm tốt nhất phục vụ cho vấn đề chế biến và xuất khẩu sau này.

Lâu nay người nông dân và các doanh nghiệp sản xuất chè ở tỉnh Lâm Đồng vẫn chưa tìm được tiếng nói chung trong liên kết sản xuất, cũng là nguyên nhân dẫn đến chất lượng sản phẩm thấp, giá thành đầu ra không ổn định. Theo chúng tôi, muốn người nông dân gắn bó với cây chè cũng như để ngành chè phát triển, ngoài sự quan tâm đầu tư của Nhà nước, thì người trồng chè và các doanh nghiệp chế biến chè cần phải xây dựng được mối liên kết bền chặt. Phải cho nông dân và nhà doanh nghiệp sát lại gần nhau, hội thảo để tìm ra hướng khắc phục và chỉ có nhà doanh nghiệp mới có khả năng tháo gỡ cho người nông dân. Đặc biệt, nông dân cũng phải làm ra nguyên liệu tốt cho nhà doanh nghiệp sản xuất được.

Lễ hội Văn hóa Trà tỉnh Lâm Đồng lần thứ 2 đã được tổ chức tại thị xã Bảo Lộc, nơi có thể xem là “thủ phủ” của ngành trồng và chế biến chè ở Lâm Đồng. Mục đích chính là nhằm tôn vinh người trồng và chế biến chè, khẳng định một thương hiệu trà Việt - B’lao, thế nhưng người trồng chè nơi đây vẫn còn đang đứng ngoài cuộc. Bởi lẽ, muốn khẳng định thương hiệu trước hết phải đảm bảo cuộc sống từ nghề chè và hơn thế nữa là nâng cao chất lượng nguyên liệu và sản phẩm của chính mình.

Bài và ảnh: HÀ QUANG SÁNG