Nhân dịp kỷ niệm 40 năm làm “nhiệm vụ đặc biệt”, lớp lớp cán bộ, chiến sĩ Bộ tư lệnh Bảo vệ Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh đều nhắc đến Đại tá, PGS, bác sĩ Nguyễn Gia Quyền (1923 – 1998), nguyên Phó tư lệnh kiêm Viện trưởng Viện 69. Dù ông đã đi vào cõi vĩnh hằng, song tên tuổi và sự nghiệp của ông vẫn gắn liền với thành tựu giữ gìn và bảo vệ tuyệt đối an toàn thi hài Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Bác sĩ Nguyễn Gia Quyền (giữa) chụp ảnh cùng các chuyên gia Liên Xô (cũ).

Ngày 21-8-1967, Thiếu tá, bác sĩ Nguyễn Gia Quyền, Chủ nhiệm Khoa Giải phẫu bệnh lý Viện Quân y 108, kiêm Trưởng phòng Pháp y Quân đội cùng bác sĩ Lê Điều, Chủ nhiệm Khoa Ngoại Bệnh viện Hữu nghị Việt-Xô và bác sĩ  Lê Ngọc Mẫn, Chủ nhiệm Khoa Nội tiết, Bệnh viện Bạch Mai có mặt tại ngôi nhà số 6, phố Nguyễn Cảnh Chân để gặp đồng chí Lê Đức Thọ, Trưởng ban Tổ chức Trung ương nhận nhiệm vụ sang Liên Xô học tập chuyên ngành ướp bảo quản thi hài phục vụ chiêm ngưỡng. Thiếu tá Nguyễn Gia Quyền được giao làm tổ trưởng phụ trách chung.

Ngày 2-9-1967, ba bác sĩ lên tàu sang Liên Xô; tại Mát-xcơ-va, được sự giúp đỡ tận tình của các nhà khoa học thuộc Viện nghiên cứu Lăng Lê-nin, các ông phải chạy đua với thời gian, tranh thủ từng ngày, từng giờ để học tập, nghiên cứu và thực hành động tác trên các thực nghiệm. Vượt qua bao khó khăn, thử thách, 7 tháng sau, các bác sĩ đã hoàn thành nhiệm vụ và trở về nước bắt tay vào chuẩn bị cho công việc “đại sự” sau này.

Tháng 6-1968, Quân ủy Trung ương quyết định thành lập Tổ y tế đặc biệt và bác sĩ Nguyễn Gia Quyền lại được tín nhiệm cử làm tổ trưởng. Nhiệm vụ của tổ lúc này hết sức nặng nề, một mặt phải khẩn trương chuẩn bị cơ sở vật chất và tiến hành nghiên cứu thực nghiệm; mặt khác phối hợp chặt chẽ với bộ đội Công binh chuẩn bị công trình phù hợp với yêu cầu nhiệm vụ y tế của giai đoạn đầu. Tất cả những công việc đó được tiến hành trong điều kiện khẩn trương và gặp rất nhiều khó khăn về điều kiện cơ sở vật chất lúc bấy giờ. Với tình cảm kính yêu Bác vô hạn; trách nhiệm trước Đảng và quân đội, Tổ y tế đặc biệt dưới sự chỉ huy của Thiếu tá Nguyễn Gia Quyền đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ chuẩn bị sẵn sàng khi tình huống xảy ra. Khi đoàn chuyên gia y tế Liên Xô sang giúp chúng ta kiểm tra công tác chuẩn bị rất hài lòng về kết quả làm việc của Tổ y tế đặc biệt.

Ngày 2-9-1969, Bác Hồ kính yêu đi vào cõi vĩnh hằng. Kìm nén đau thương, đội ngũ bác sĩ, hộ lý, y tá trong Tổ y tế đặc biệt đã phối hợp chặt chẽ với các chuyên gia y tế Liên Xô triển khai thực hiện nhiệm vụ giữ gìn, bảo quản thi hài Bác phục vụ nhân dân và các đoàn khách quốc tế đến viếng Bác. Sau Lễ truy điệu Bác, nhiệm vụ giữ gìn lâu dài thi hài của Người đã chính thức được giao cho Tổ y tế đặc biệt. Thiếu tá, bác sĩ Nguyễn Gia Quyền cùng Tổ y tế đặc biệt tiếp tục bắt tay vào nhiệm vụ với nhiều khó khăn và thử thách mới.

Trước hết là nhiệm vụ di chuyển thi hài Bác từ Công trình 75A lên K84; công việc được tiến hành trong điều kiện hết sức khó khăn, yêu cầu phải bảo đảm bí mật và tuyệt đối an toàn, không để ảnh hưởng đến thi hài Bác. Thiếu tá Nguyễn Gia Quyền cùng với các đồng chí trong Ban chỉ đạo giữ gìn thi hài Bác, nhiều lần đi lại khảo sát địa hình và xây dựng phương án tổ chức cuộc hành quân bảo đảm an toàn, đúng tư tưởng chỉ đạo. Khi cuộc hành quân diễn ra, ông đã trực tiếp ngồi một mình trên xe cùng với thi hài Bác suốt chặng đường dài 70 cây số để theo dõi sát tình hình thi hài của Bác. Xe về đến địa điểm mới, ông bước xuống với niềm vui khôn xiết vì đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ.

Ngày 16-2-1970, Bộ Tổng tham mưu ra quyết định thành lập Đoàn 69, Trung tá Nguyễn Gia Quyền được giao nhiệm vụ làm Đoàn trưởng và Trung tá Nguyễn Văn Hanh làm Chính ủy. Trong suốt thời gian 6 năm chiến tranh (1969-1975), Đoàn 69 đã phối hợp chặt chẽ với đội ngũ chuyên gia Liên Xô, vượt qua mọi khó khăn, giữ gìn và bảo vệ tuyệt đối an toàn thi hài Bác trong điều kiện chiến tranh ác liệt và thời tiết khí hậu khắc nghiệt. Ngày 29-8-1975, Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh được khánh thành, Bác được đón về Lăng. Để đáp ứng với yêu cầu nhiệm vụ trong tình hình mới, Viện 69 thuộc Bộ tư lệnh Bảo vệ Lăng được thành lập. Trên cương vị là Viện trưởng, viện chuyên ngành về ướp bảo quản thi hài, một nhiệm vụ mới, chưa có tiền lệ ở Việt Nam, bác sĩ Nguyễn Gia Quyền, một mặt bám sát sự chỉ đạo của cấp trên và tích cực học tập kinh nghiệm của chuyên gia bạn; mặt khác ông đã cùng với tập thể lãnh đạo, chỉ huy Viện tích cực nghiên cứu, tìm tòi các giải pháp đặt nền móng cho việc từng bước vươn lên làm chủ nhiệm vụ chính trị của đơn vị.

Từ năm 1975 đến trước khi lâm bệnh nặng và qua đời, ông đã chủ trì nghiên cứu nhiều đề tài khoa học có giá trị thiết thực đối với nhiệm vụ giữ gìn lâu dài thi hài Chủ tịch Hồ Chí Minh. Năm 2000, Cụm đề tài khoa học về bảo quản, giữ gìn lâu dài thi hài Chủ tịch Hồ Chí Minh được tặng giải thưởng Nhà nước, trong đó có phần công lao đóng góp của ông. Các thế hệ cán bộ, bác sĩ Viện 69 nói riêng và cán bộ, công nhân viên, chiến sĩ Bộ tư lệnh Bảo vệ Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh nói chung, luôn nhớ đến ông - người Viện trưởng đầu tiên với tình cảm trân trọng, một cán bộ chỉ huy, một nhà khoa học tâm huyết với sự nghiệp giữ gìn lâu dài thi hài Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Tháng 9-2009

ĐẶNG NAM ĐIỀN