Nghị quyết số 20 và khát vọng trở thành quốc gia biển mạnh - Bài 5: Từ nghị quyết đến năng lực quốc gia (tiếp theo và hết)

Từng bước làm chủ biển xa, biển sâu

Ngày 28-6-2024, Quốc hội thông qua Nghị quyết số 139/2024/QH15 về Quy hoạch không gian biển quốc gia thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050. Nghị quyết 20 đặt yêu cầu tiếp tục rà soát, cập nhật, điều chỉnh quy hoạch này theo phương pháp tích hợp, đa tầng, đa ngành và coi đây là công cụ có tính ràng buộc để điều phối phát triển. Vậy phải làm gì để từng bước làm chủ biển xa, biển sâu khi năng lực thiết bị, khoa học và công nghệ còn hạn chế? Cần lựa chọn ngành đi trước và phương thức hợp tác quốc tế như thế nào?

PGS, TS Bùi Hoài Sơn cho rằng, khoảng cách về công nghệ, phương tiện nghiên cứu, điều tra cơ bản và đội ngũ chuyên gia biển sâu là thách thức rất đáng chú ý. Tuy nhiên, cần phân biệt hai vấn đề: Vươn ra biển xa, biển sâu là yêu cầu chiến lược về tri thức, năng lực hiện diện, nghiên cứu và quản trị; còn khai thác tài nguyên biển sâu phải được quyết định thận trọng theo điều kiện pháp lý, kinh tế và tác động môi trường cụ thể. Không nên đồng nhất làm chủ biển sâu với việc phải lập tức đẩy mạnh mọi hoạt động khai thác dưới đáy đại dương.

Thứ tự ưu tiên, đó là xây dựng năng lực “biết biển”: Điều tra cơ bản, nghiên cứu hải dương học, bản đồ địa hình đáy biển, quan trắc dòng chảy, khí tượng và hệ sinh thái, hạ tầng dữ liệu thống nhất. Nghị quyết đặt mục tiêu có 1-2 tàu nghiên cứu biển sâu lưỡng dụng vào năm 2030. Đây là định hướng quan trọng, nhưng tàu chỉ phát huy tác dụng khi đi kèm đội ngũ nhà khoa học, thiết bị khảo sát, phòng thí nghiệm, kinh phí vận hành và cơ chế chia sẻ kết quả nghiên cứu. Do đó, nên đầu tư theo chuỗi năng lực thay vì mua sắm thiết bị rời rạc.

Đoàn khảo sát khoa học liên ngành của Trung tâm Nhiệt đới Việt - Nga và các viện nghiên cứu thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Nga thu mẫu trầm tích đáy bằng gàu chuyên dụng trên tàu nghiên cứu “Giáo sư Gagarinskiy” (Tàu 889). Ảnh: Trung tâm Nhiệt đới Việt - Nga

Cùng với điều tra cơ bản, cần ưu tiên những công nghệ vừa phục vụ phát triển vừa nâng cao năng lực bảo đảm an toàn và quản trị biển: Viễn thám, cảm biến dưới nước, phương tiện tự hành, robot khảo sát, thông tin liên lạc xa bờ, thiết bị tìm kiếm cứu nạn, dự báo thời tiết biển, vật liệu và công trình ngoài khơi, hệ thống định vị, giám sát và dữ liệu số. Các ngành có thể đi trước về giá trị ứng dụng gồm dịch vụ kỹ thuật công trình biển, logistics và cảng thông minh, năng lượng gió ngoài khơi, nuôi biển công nghệ cao. Các lĩnh vực công nghệ sinh học biển, y - dược biển, năng lượng sóng, công nghệ biển sâu có thể phát triển theo lộ trình nghiên cứu và thử nghiệm thận trọng.

Về hợp tác quốc tế, cần chuyển từ tư duy “mua thiết bị” sang “đồng nghiên cứu, đồng đào tạo, đồng phát triển và từng bước làm chủ công nghệ”. Có thể tăng cường hợp tác với những quốc gia và cơ sở nghiên cứu có thế mạnh về hải dương học, đóng tàu, năng lượng ngoài khơi, quan trắc và quản trị đại dương; hình thành các chương trình trao đổi chuyên gia dài hạn, trung tâm nghiên cứu chung, hợp tác doanh nghiệp - viện - trường và cơ chế đặt hàng theo sản phẩm. Hợp tác phải được triển khai phù hợp luật pháp quốc tế, nhất là Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển năm 1982 (UNCLOS 1982) cũng như các quy định về bảo vệ môi trường và lợi ích quốc gia.

Đặc biệt, chú ý quan tâm đến con người. Một thế hệ kỹ sư, nhà hải dương học, chuyên gia dữ liệu, pháp luật và quản trị biển có năng lực quốc tế sẽ tạo ra sức mạnh lâu dài hơn bất kỳ một thiết bị đơn lẻ nào. Làm chủ biển xa, biển sâu, xét đến cùng, trước hết phải làm chủ tri thức và công nghệ của chính mình.

Khai thác nhưng phải giữ được hệ sinh thái

Theo PGS, TS Bùi Hoài Sơn, điều quan trọng đầu tiên là phải xác lập một nguyên tắc xuyên suốt: Phát triển trong giới hạn chịu tải của hệ sinh thái và không đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng đơn thuần. Biển không phải kho tài nguyên vô tận. Nếu rạn san hô bị suy thoái, rừng ngập mặn bị thu hẹp, nguồn lợi thủy sản cạn kiệt, bờ biển bị xói lở và chất lượng nước suy giảm thì những thiệt hại về sinh kế, an ninh và phát triển sẽ kéo dài nhiều thế hệ. Vì vậy, bảo tồn môi trường biển chính là bảo vệ nền tảng của kinh tế biển.

Nghị quyết số 20 đặt mục tiêu đến năm 2030 diện tích các khu bảo tồn biển, ven biển đạt tối thiểu 6% diện tích tự nhiên vùng biển quốc gia, đồng thời 100% chất thải nhựa ven biển được thu gom, xử lý. Để những chỉ tiêu ấy không chỉ đẹp trên báo cáo, cần có kinh phí quản lý thường xuyên, giám sát độc lập, cơ sở dữ liệu phục hồi đa dạng sinh học và sự tham gia của cư dân. Khu bảo tồn chỉ tồn tại thực chất khi có quy chế rõ ràng, lực lượng bảo vệ đủ năng lực và sinh kế thay thế phù hợp cho những người chịu tác động.

Trong lĩnh vực thủy sản, cần xử lý kiên quyết tình trạng khai thác bất hợp pháp, không báo cáo, không theo quy định (IUU), kiểm soát nguồn gốc thủy sản và tổ chức lại hoạt động khai thác theo hướng giảm sức ép ven bờ. Đồng thời, phải hỗ trợ ngư dân đổi nghề, phát triển nuôi biển công nghệ cao, dịch vụ hậu cần, chế biến sâu, du lịch cộng đồng và các mô hình kinh tế có trách nhiệm. Bảo vệ môi trường không thể thành công nếu người dân buộc phải lựa chọn giữa tuân thủ pháp luật và sinh kế tối thiểu của gia đình.

Với biến đổi khí hậu, cần kết hợp hạ tầng công trình với giải pháp dựa vào thiên nhiên: Bảo vệ, phục hồi rừng ngập mặn, bãi triều, cỏ biển; nâng cao chất lượng cảnh báo sớm, phương án sơ tán, bảo hiểm rủi ro và năng lực ứng phó ở từng cộng đồng. Điều cần thay đổi sâu nhất là văn hóa phát triển từ suy nghĩ “khai thác được bao nhiêu” sang câu hỏi “còn gì tốt đẹp để trao lại cho thế hệ sau”. Đó cũng là đạo lý phát triển bền vững mà Nghị quyết số 20 hướng tới.

Triển khai hiệu quả, thống nhất

Tiến sĩ Trần Công Trục, nguyên Trưởng ban Biên giới Quốc gia cho rằng, rõ ràng là để có thể triển khai một cách hiệu quả nhất, đạt được mục tiêu mà Nghị quyết số 20 đề ra, vấn đề mấu chốt của chúng ta vẫn là công tác tổ chức thực hiện. Chỉ có tổ chức thực hiện tốt mới xây dựng nền tảng vững chắc để Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh. Và vì vậy, chúng ta cần hình thành hệ thống quản trị biển quốc gia hiện đại, thống nhất, đồng bộ, dựa trên khoa học, công nghệ, dữ liệu số; quản lý, khai thác, sử dụng hiệu quả, bền vững tài nguyên và không gian biển; từng bước làm chủ biển xa, biển sâu và các không gian phát triển mới trên biển; bảo vệ môi trường, bảo tồn và phục hồi hệ sinh thái biển. Khi kinh tế biển phát triển hiện đại, có năng lực cạnh tranh cao thì đời sống nhân dân vùng ven biển, hải đảo được nâng cao; văn hóa biển được gìn giữ và phát huy. Đồng thời, quốc phòng, an ninh, chủ quyền, quyền chủ quyền và quyền tài phán quốc gia trên biển được giữ vững; vị thế, uy tín và vai trò của đất nước được nâng cao.

Còn theo PGS, TS Bùi Hoài Sơn, để Nghị quyết số 20 đi vào cuộc sống thì điều cần đổi mới đầu tiên là chuyển từ thông tin một chiều sang kiến tạo nhận thức, đồng thuận và hành động. Nghị quyết số 20 chỉ thật sự đi vào cuộc sống khi mỗi cán bộ, đảng viên, doanh nghiệp, ngư dân, học sinh và người dân đều thấy mình có trách nhiệm trong xây dựng quốc gia biển mạnh, hiểu phải làm gì và hiểu vì sao hành động ấy có ý nghĩa với tương lai đất nước. Tuyên truyền về biển không thể chỉ dừng ở những khẩu hiệu chung hay các dịp kỷ niệm, mà phải trở thành một quá trình giáo dục và truyền thông thường xuyên, phù hợp từng nhóm đối tượng.

Một góc khu đô thị Vinpearl Resort & Spa Hạ Long tại TP Quảng Ninh. Ảnh: THANH TÙNG

Với cán bộ lãnh đạo, quản lý, trọng tâm là quán triệt đầy đủ những chuyển đổi tư duy trong Nghị quyết, cập nhật kiến thức về quản trị biển tích hợp, quy hoạch không gian biển, pháp luật quốc tế và trách nhiệm thực thi. Với ngư dân, doanh nghiệp và cộng đồng ven biển, cần ưu tiên những thông tin thiết thân, dễ hiểu, dễ áp dụng: Vùng hoạt động hợp pháp, quy định chống khai thác IUU, thiết bị giám sát, truy xuất nguồn gốc, an toàn nghề biển, phòng, chống thiên tai, bảo hiểm, hỗ trợ chuyển đổi sinh kế, xử lý rác thải và bảo vệ nguồn lợi. Tuyên truyền phải đi cùng hướng dẫn, dịch vụ hỗ trợ và thực thi pháp luật công bằng.

Với thanh thiếu niên, cần đưa giáo dục về biển và văn hóa biển vào hoạt động trường học, bảo tàng, thư viện, không gian số và trải nghiệm thực tế. Kinh nghiệm quốc tế về “hiểu biết đại dương” do UNESCO thúc đẩy rất đáng tham khảo: Không chỉ biết biển có gì, mà hiểu đại dương tác động thế nào tới cuộc sống và hành vi của chúng ta tác động ra sao tới đại dương. Khi một học sinh hiểu rằng túi nhựa xả trên đất liền có thể trở thành rác thải đại dương, hay khi một thanh niên biết lịch sử bảo vệ chủ quyền qua câu chuyện những cộng đồng cư dân biển, nhận thức có cơ hội chuyển thành trách nhiệm tự giác.

Du khách nghỉ dưỡng trên Vịnh Hạ Long. Ảnh: THANH TÙNG

Các cơ quan báo chí có vai trò rất quan trọng trong việc gắn những vấn đề chiến lược với con người và câu chuyện cụ thể. PGS, TS Bùi Hoài Sơn mong sẽ có nhiều tuyến bài đi sâu vào những mô hình cảng xanh, nuôi biển hiện đại, cộng đồng bảo vệ rạn san hô, ngư dân tuân thủ pháp luật, lực lượng làm nhiệm vụ ngày đêm trên biển, trường học và trạm y tế ở đảo xa, cũng như những bất cập cần tháo gỡ. Phải có dữ liệu, dẫn chứng, đối thoại và tiếng nói từ cơ sở; đồng thời chủ động phản bác thông tin sai lệch, xuyên tạc chủ quyền, nhưng bằng lập luận chặt chẽ, chứng cứ xác đáng và thái độ có trách nhiệm.

Cần kết hợp báo chí truyền thống với nền tảng số, phim tài liệu, đồ họa tương tác, bản đồ trực quan, podcast, video ngắn và các chương trình truyền thông cộng đồng; chú trọng thông tin đối ngoại đa ngôn ngữ, phù hợp đối tượng quốc tế. Cùng với đó là một cơ chế đánh giá hiệu quả dựa trên thay đổi hành vi và kết quả thực tế: Số người nắm vững quy định, mức giảm vi phạm, tỷ lệ tham gia bảo vệ môi trường, mức cải thiện an toàn và sự tin cậy của cư dân biển. Nội dung tuyên truyền phải chính xác, nhất quán, tuân thủ yêu cầu bảo vệ bí mật nhà nước và không làm lộ thông tin nhạy cảm về hoạt động quốc phòng, an ninh.

“Xây dựng quốc gia biển mạnh không chỉ là hành trình hướng ra biển lớn, mà còn là hành trình bồi đắp sức mạnh từ bên trong mỗi con người Việt Nam. Khi lòng yêu nước gặp tri thức, ý thức chủ quyền gặp ý thức thượng tôn pháp luật, khát vọng phát triển gặp trách nhiệm với thiên nhiên, chúng ta sẽ có nền tảng tinh thần đủ bền vững để đưa Nghị quyết số 20 vào cuộc sống. Một Việt Nam mạnh từ biển phải bắt đầu từ những con người biết yêu biển, hiểu biển, sống có trách nhiệm với biển và chung sức bảo vệ Tổ quốc”, PGS, TS Bùi Hoài Sơn khẳng định.