Từ cuốn băng ghi âm cuộc phỏng vấn, những ký ức chắp vá của bà Nguyễn Thị Phúc (sinh năm 1943) - người con gái út của Mẹ Việt Nam Anh hùng Nguyễn Thị Thìn (1904-1988) đã giúp tôi dựng lại chân dung trọn vẹn về một tượng đài lặng lẽ - người mẹ vĩ đại đã vắt kiệt những giọt nước mắt cuối cùng cho nền độc lập.

Tấm bia đá giấu vội

Giữa nhịp sống hối hả của phố thị, trong căn nhà nhỏ tại phố Đội Cấn, có một miền ký ức về làng Hạnh Đàn, xã Tân Lập, huyện Đan Phượng, tỉnh Hà Đông (nay là xã Ô Diên, TP Hà Nội) vẫn luôn được gìn giữ vẹn nguyên qua lời kể của bà Nguyễn Thị Phúc - người con gái út của mẹ Việt Nam Anh hùng Nguyễn Thị Thìn.

Tôi ngồi trò chuyện với bà Phúc trong buổi chiều tĩnh lặng. Giọng nói bà nghẹn ngào đưa tôi về những năm tháng đầy biến động của gia đình. Trong trí nhớ non nớt của cô bé 8 tuổi ngày ấy, mẹ Thìn là người phụ nữ tần tảo, tất bật bên khung cửi dệt vải và những sào ruộng, gồng gánh nuôi 4 người con khôn lớn.

Tấm bằng Danh hiệu Bà mẹ Việt Nam anh hùng Nguyễn Thị Thìn, cùng Bằng Tổ quốc ghi công hai liệt sĩ Nguyễn Đạt Lư và Nguyễn Đạt Linh được treo trang trọng.

Năm 1949, giông bão ập xuống nếp nhà bình yên ấy. Người con cả Nguyễn Đạt Lư (1926-1949), khi ấy mới 23 tuổi, một thanh niên trí thức thạo tiếng Pháp, làm vỏ bọc thợ gò thiếc ở phố Hàng Mắm để hoạt động cách mạng ngầm, bị địch bắt. Tại bốt Phùng hay còn gọi là cái đồn Tây, giữa những trận đòn roi thừa sống thiếu chết, ông Lư chỉ để lại lời dặn dò đồng đội: “Thôi các anh các chị ơi, giữ vững bản lĩnh nhé!” rồi anh dũng hy sinh.

Bà Phúc kể lại cho tôi nghe khoảnh khắc mẹ Thìn nhận giấy báo tử. Không có những tiếng gào thét, nỗi đau của người mẹ mất con lặn sâu vào đáy mắt. Mẹ cùng người bác ruột đi thuê thợ khắc một tấm bia đá nhỏ, rồi giữa vòng vây kẻ thù, lên tận bốt Phùng để đánh dấu nấm mồ đất vùi xác con.

Bà Nguyễn Thị Phúc cùng hai người con dâu.

Mẹ làm thế với một niềm tin xót xa và khắc khoải: Ngày hòa bình, mẹ sẽ lên tận nơi bốc cốt con về. Thế nhưng, thời gian và đạn bom đã san phẳng bốt Phùng thành những bờ vùng bờ thửa, nấm mồ mang theo tấm bia đá chứa đựng vạn niềm thương của mẹ cũng bặt tăm. Nỗi day dứt vì để khúc ruột của mình nằm bơ vơ dưới lớp đất lạnh lẽo cứ bám riết lấy mẹ Thìn suốt phần đời còn lại. Mẹ đâu biết rằng, phải đến 63 năm sau (năm 2012), hài cốt của ông Lư mới được con cháu tìm thấy dưới một vườn chuối để đưa về nghĩa trang quê nhà.

Giọt nước mắt cạn khô trên bộ đồ cưới lụa

Trong cuốn sổ tay của tôi ngày hôm ấy, nhòe đi vì một chi tiết quá đỗi ám ảnh. Tang người con cả chưa mãn, vành khăn trắng trên đầu chưa kịp ngả màu, thì đúng một năm sau (1950), trái tim mẹ Thìn lại một lần nữa bị bóp nghẹt.

Người con trai thứ hai, tiểu đội trưởng Nguyễn Đạt Linh (1929-1950), hy sinh khi ngày vui đã cận kề. “Chỉ còn nửa tháng nữa là anh Linh cưới vợ. Mẹ tôi đã sắm sửa, chuẩn bị tươm tất mọi đồ sính lễ”, giọng bà Phúc chùng xuống.

 
Huy chương kháng chiến hạng nhất của hai liệt sĩ Nguyễn Đạt Lư và Nguyễn Đạt Linh. 

Trong trận càn quét ác liệt vào ngày mồng 2 tháng 9 âm lịch năm 1950, để bảo vệ đồng đội bị thương và người liên lạc viên nhỏ tuổi xuống hầm trú an toàn, anh Linh là người xuống hầm cuối cùng, khi bị địch lùng sục và phát hiện đã chọn cách rút lựu đạn tự sát ngay dưới hầm.

"Mới mồng 1 anh còn tạt về ăn vội bữa cơm với bố mẹ, hôm sau anh đã “rời bỏ” mọi người", bà Phúc nghẹn ngào nói. Hai đứa con trai dứt ruột đẻ ra, những điểm tựa vững chãi nhất của gia đình, lần lượt ngã xuống chỉ cách nhau vỏn vẹn một năm. Chị gái lớn thì mất sớm vì bạo bệnh. Căn nhà ở Hạnh Đàn bỗng chốc trống hoác, chỉ còn lại hai ông bà già ốm yếu và đứa con gái út.

Nghe bà Phúc kể, tôi như thấy hiện lên trước mắt hình ảnh một người mẹ gầy guộc, lầm lũi trong những buổi chiều nhạt nắng. Thi thoảng, mẹ Thìn lại lôi hòm đồ cũ ra, lấy bộ khăn nhung, chiếc áo dài và những món đồ sính lễ đã chuẩn bị cho con trai ra sân phơi. Mẹ vuốt ve từng nếp lụa, từng đường chỉ thêu. Mẹ không gào khóc, nhưng những giọt nước mắt đục ngầu cứ thế lã chã rỏ xuống nền gạch sân. Mẹ khóc vì tiếc thương những đứa con kiên cường, mẹ khóc cho một người con dâu chưa từng được cưới xin, khóc cho một hạnh phúc lứa đôi vĩnh viễn vỡ vụn.

Gác lại niềm đau

Đi qua hai nỗi mất mát lớn nhất cuộc đời, ông bà cụ Thìn ốm đau triền miên. Nhưng kỳ lạ thay, chính tình yêu nước và sự đùm bọc của những người ở lại đã níu người mẹ đau khổ ấy đứng dậy.

Làng Hạnh Đàn ngày ấy có nghề nông và dệt vải. Khép lại nỗi đau, tiếng thoi đưa “lách cách” trên khung cửi của mẹ Thìn lại tiếp tục vang lên. Ngày ông Lư, ông Linh còn sống, mẹ thường đùm nắm gạo, củ khoai cho các con mang đi hoạt động. Khi các con đã hy sinh, những nắm gạo ấy mẹ dành trọn cho đồng đội của con.

 
Bà Nguyễn Thị Phúc (áo gile trắng) đại diện gia đình tham gia Lễ truy tặng danh hiệu " Bà mẹ Việt Nam Anh hùng".

Bà Phúc nhớ lại: “Anh em đồng đội thương bố mẹ tôi mất con, thường xuyên ghé qua thăm hỏi. Cụ hiền lành và nhân hậu lắm, ai đến cũng giữ chặt tay, nhất quyết bắt ở lại ăn bữa cơm đạm bạc. Cụ chăm sóc họ như chính con ruột của mình”. Trái tim người mẹ dù đã chi chít vết thương rỉ máu, vẫn đủ rộng lớn để bao bọc chở che cho những người lính trẻ. Mỗi lần nhìn những thanh niên trạc tuổi con mình khoác ba lô bước vào sân, hẳn mẹ Thìn lại thấy đâu đó bóng dáng của Lư, của Linh trở về.

Tháng 12-2016, mẹ Nguyễn Thị Thìn đã được Nhà nước truy tặng danh hiệu "Bà mẹ Việt Nam Anh hùng".

Cả cuộc đời mẹ là một bản hùng ca không lời, được viết bằng những giọt nước mắt cạn khô trên khung cửi, bằng tình yêu thương vô bờ bến dệt nên hình hài Tổ quốc hôm nay.