Lực lượng Quân y miền Tây Nam Bộ được hình thành từ những năm đầu kháng chiến chống thực dân Pháp. Khi ấy, cơ sở vật chất hầu như không có, thuốc men khan hiếm, phương tiện, trang thiết bị y tế thiếu đồng bộ. Trong khi đó, yêu cầu cứu chữa thương binh trên chiến trường ngày càng cấp bách, nhất là tại địa bàn sông nước chằng chịt kênh rạch, giao thông cách trở.

Theo Thượng tá, Bác sĩ CK2 Nguyễn Văn Khả, nguyên Phó chủ nhiệm Quân y Quân khu 9, trong điều kiện đặc thù của vùng Đồng bằng sông Cửu Long, thảm thực vật phong phú chính là nguồn dược liệu quý giá. Từ thực tiễn chiến trường, cán bộ, nhân viên quân y đã nghiên cứu, vận dụng nhiều loại cây trái sẵn có để phục vụ điều trị. Trái ô rô, cây quao, dây cóc kèn được dùng xử lý vết thương nhẹ; lá mơ lông, búp ổi non, vỏ cây so đũa hỗ trợ điều trị bệnh đường tiêu hóa; cây giác hạ sốt; muồng, ô môi chữa bệnh ngoài da. Mật ong tự nhiên được sử dụng chống nhiễm trùng, thúc đẩy liền sẹo. Một trong những sáng kiến tiêu biểu là việc sử dụng nước dừa thay thế dịch truyền trong những tình huống cấp cứu khẩn cấp.

"Theo kinh nghiệm được đúc kết, dừa phải trồng ở vùng nước ngọt, bảo đảm vệ sinh; chọn trái khoảng tháng thứ sáu, thứ bảy loại dừa già nhưng chưa đến mức khô cứng, khi nước trong, giàu glucose và vi lượng như kali, magie. Do có tính đẳng trương gần với máu, nước dừa có thể sử dụng trong điều kiện đặc biệt. Trước khi áp dụng cho thương binh, cán bộ Quân y đã tự thử nghiệm trên chính cơ thể mình, thể hiện tinh thần trách nhiệm và y đức cao cả của người thầy thuốc cách mạng", Thượng tá, Bác sĩ CK2 Nguyễn Văn Khả chia sẻ.

 Nước dừa được Quân y miền Tây Nam Bộ sử dụng thay thế dịch truyền trong những tình huống khẩn cấp. Ảnh: THÚY AN

Không chỉ sáng tạo trong chuyên môn, lực lượng Quân y còn linh hoạt trong tổ chức cứu chữa. Giữa vùng sông nước, kênh rạch chằng chịt, công tác vận chuyển thương binh đã khó, việc cứu chữa lại càng khó khăn hơn. Thượng tá, Bác sĩ, Anh hùng LLVT nhân dân Lê Thị Hiếu Tâm, nguyên Trưởng ban Quân y Tỉnh đội Tiền Giang vẫn nhớ nhiều ca phẫu thuật ổ bụng còn đang dang dở thì bom đạn quân thù bất ngờ trút xuống. Không kịp di chuyển thương binh, các y bác sĩ chỉ còn cách lấy chính thân mình che chắn, để bùn đất không bắn vào vết thương đang mở.

Trong vòng kiểm soát gắt gao của địch, thuốc men và vật tư y tế vô cùng khan hiếm; có lúc thiếu thốn đến mức phải dùng bẹ chuối để băng bó vết thương. Từ những mảnh vỡ máy bay, quân y chế tạo nhíp thay băng, dao, kéo, dụng cụ kéo xương. Đặc biệt, chiếc bàn mổ cơ động ra đời như một sáng kiến độc đáo, phù hợp với điều kiện chiến trường sông nước, góp phần cứu sống nhiều thương binh trong hoàn cảnh ngặt nghèo nhất.

Thượng tá, Bác sĩ, Anh hùng LLVT nhân dân Lê Thị Hiếu Tâm, nhớ lại: “Hồi đó làm gì có bàn mổ đúng nghĩa; cao nhất cũng chỉ là một tấm vạc đóng dã chiến. Bên dưới lót ni-lông, phía trên trải tăng cá nhân, rồi thêm một lớp ni-lông nữa, cuối cùng mới đặt tấm ga để tiến hành phẫu thuật. Về sau, chúng tôi cải tiến, làm được bàn mổ từ vỏ máy bay. Bàn rất nhẹ, có thể xách theo khi hành quân. Mỗi khi địch càn quét, anh em đưa bàn mổ xuống mương nước để ngụy trang; khi tình hình yên ổn lại vớt lên, lau rửa và sử dụng ngay. Vào mùa nước nổi, chỉ cần chặt vài thân chuối kê làm giá đỡ, đặt bàn mổ lên trên là có thể tiếp tục phẫu thuật. Nếu là bàn gỗ thì không thể cơ động như vậy; có tình huống khẩn cấp cũng khó mà giấu được dưới nước".

 Tinh thần “Lương y như từ mẫu” được hun đúc qua thực tiễn chiến trường miền Tây Nam Bộ. Ảnh tư liệu

Giữa khói lửa chiến tranh nơi biên giới Tây Nam và trên đất bạn Campuchia, người lính quân y miền Tây Nam Bộ không chỉ mang theo thuốc men, mà còn mang theo trí tuệ, lòng dũng cảm và trái tim của người thầy thuốc, người chiến sĩ quân tình nguyện với nghĩa tình quốc tế trong sáng, cao cả. Trong thời gian này, đội ngũ y sĩ, bác sĩ Quân khu 9 đã góp phần quan trọng xây dựng phác đồ điều trị sốt rét ác tính, một căn bệnh hiểm nghèo thời bấy giờ, đồng thời xử lý thành công nhiều tổn thương đặc biệt, hiếm gặp như: Mổ lấy đầu đạn M79 găm sâu vào hố nách, gò má, đến những ca mổ sinh tử lấy đầu đạn cối 60mm chưa nổ cắm ở vùng cổ.

Giữa gian khổ ác liệt, Quân y vẫn bền bỉ bám trụ bảo vệ sự sống cho bộ đội. Ảnh tư liệu

Trong cuốn nhật ký còn lưu của Đại tá, Bác sĩ CK2, Thầy thuốc Nhân dân, Anh hùng LLVT nhân dân Nguyễn Văn Út, nguyên Trưởng phòng Quân y Quân khu 9 còn có những dòng viết về những ngày nguồn máu truyền cạn kiệt. Khi ấy, các y bác sĩ đã nhiều lần lấy chính máu của mình để cứu chữa bộ đội, cứu cả LLVT và nhân dân Campuchia. Khi quân tình nguyện và chuyên gia Việt Nam hoàn thành nhiệm vụ quốc tế, rút quân về nước, lực lượng quân y Quân khu 9 vẫn tiếp tục ở lại, giúp ngành quân y Campuchia phát triển, từng bước tự đảm đương sứ mệnh chăm sóc sức khỏe cho quân đội và nhân dân nước bạn.

Đại tá, Bác sĩ CK2, Thầy thuốc Nhân dân, Anh hùng LLVT nhân dân Nguyễn Văn Út, cho biết: “Bên cạnh nhiệm vụ cứu chữa thương binh, bệnh binh, lực lượng quân y của ta còn đảm đương trách nhiệm giúp bạn nâng cao trình độ chuyên môn, tay nghề. Chúng tôi trực tiếp xuống các vùng sâu, vùng xa, nhất là những địa bàn còn nhiều khó khăn, để tuyên truyền, hướng dẫn nhân dân cách giữ gìn vệ sinh, phòng, chống dịch bệnh, chăm sóc sức khỏe. Những việc làm cụ thể, thiết thực đó đã góp phần củng cố niềm tin, để lại tình cảm tốt đẹp trong lòng nhân dân và LLVT nước bạn".

 Giữa gian khổ ác liệt, Quân y miền Tây Nam Bộ đã không ngừng sáng tạo để cứu chữa cho bộ đội. Ảnh tư liệu

Trong các cuộc kháng chiến bảo vệ Tổ quốc, lực lượng quân y miền Tây Nam Bộ đã có những đóng góp đặc biệt quan trọng, song cũng chịu nhiều hy sinh, mất mát. Hàng nghìn cán bộ, chiến sĩ quân y anh dũng hy sinh hoặc mang thương tật suốt đời. Sự cống hiến thầm lặng ấy đã góp phần bồi đắp nên truyền thống “Lương y như từ mẫu” của Quân đội nhân dân Việt Nam.

Những kinh nghiệm được hun đúc từ thực tiễn chiến tranh đã trở thành nền tảng cho sự phát triển của ngành quân y trong thời bình. Hôm nay, trên địa bàn Quân khu 9, đội ngũ thầy thuốc Quân đội tiếp tục phát huy truyền thống, không ngừng nâng cao trình độ chuyên môn, rèn luyện y đức, chủ động, sáng tạo trong chăm sóc, bảo vệ sức khỏe bộ đội và nhân dân, xứng đáng với niềm tin yêu của Đảng, Nhà nước và nhân dân.