Ở các tỉnh Tây Nguyên, việc vận động bà con các dân tộc thiểu số nói chung, bà con dân tộc Mông nói riêng thực hiện “Kế hoạch hóa gia đình” (KHHGĐ) là một điều rất khó khăn và nan giải. Với sự kiên trì giáo dục, tuyên truyền, vận động của các cấp, các ngành, nhiều gia đình người Mông đã hạn chế sinh con thứ 4, thứ 5. Tuy nhiên, còn không ít gia đình vẫn sinh con thứ 6, thứ 7. Nguyên nhân chính dẫn tới việc sinh con nhiều, là do những phong tục, tập quán lạc hậu và những suy nghĩ cổ hủ chưa được xóa bỏ...

“Bọn trẻ chúng biết nghe rồi”

Đó là nhận định của ông Giàng A Lừ, già làng đội 6 của xã Đắc Ngo, huyện Tuy Đức, tỉnh Đắc Nông. Tại khu vực này, có 4 cụm dân cư của hơn 400 hộ người Mông từ các tỉnh phía Bắc đến sinh sống trong Dự án Kinh tế-Quốc phòng do Binh đoàn 16 (Bộ Quốc phòng) quản lý. Kể từ năm 2000 đến nay, cuộc sống của bà con đã dần đi vào ổn định và phát triển. Điều đáng mừng là những gia đình trẻ không còn sinh con nhiều như trước nữa.

Phụ nữ Mông ở Tây Nguyên luôn phải chịu gánh nặng của nạn tảo hôn

Kể về “kỳ tích” này, Trung tá Trần Thanh Danh, Chủ nhiệm chính trị Trung đoàn 720, Binh đoàn 16 cho biết: “Từ khi đưa bà con vào dự án, ngoài chuyện chăm lo nơi ăn, chốn ở, chúng tôi đã tích cực đến các bản giáo dục, tuyên truyền các nội dung KHHGĐ và vận động bà con không nên sinh con nhiều”. Nói thì dễ, nhưng vận động người dân quả là một quá trình gian nan. Ban đầu, Trung đoàn phối hợp với các ngành chức năng của địa phương đến từng gia đình để giảng giải, phân tích cho bà con hiểu việc đẻ nhiều sẽ dẫn đến nghèo đói, thất học. Nhưng biện pháp này chẳng có tác dụng gì. Đi đến đâu họ cũng nói: “Từ xưa đến nay người Mông vẫn đẻ như vậy, có làm sao đâu”. Không chịu bó tay, Trung đoàn đã huy động tối đa lực lượng xuống các bản, kiên trì vận động bà con. Một tháng, hai tháng. Rồi một năm, hai năm... Cuối cùng, hầu hết các gia đình người Mông ở Đắc Ngo đã dần dần hiểu ra việc sinh con nhiều là không có lợi cho gia đình và xã hội. Hội phụ nữ xã Đắc Ngo năm 2005 đã vận động được 8 phụ nữ Mông đi đặt vòng tránh thai. Đến hết tháng 6 năm 2008, con số này đã tăng lên hơn 100 người. Từ năm 2005 đến nay, không có gia đình người Mông nào ở Đắc Ngo sinh con thứ 5.

Nhức nhối nạn tảo hôn

Theo tập tục của đồng bào Mông, con trai, con gái 13, 14 tuổi là phải cưới vợ, gả chồng. Đến xã Đắc Som, huyện Đắc Glong, chúng tôi thấy trẻ em người Mông xây dựng gia đình rất sớm. Bà con ở đây quan niệm, con trai quá 16 tuổi chưa lấy vợ thì chỉ là loại ăn chơi, lêu lổng, còn con gái 14, 15 tuổi chưa có chồng thì bị gọi là “gái già”. Vì thế, chuyện các em học sinh đang học THCS, thậm chí đang học bậc tiểu học đã về nhà chồng không phải là hiếm. Em Hạng Seo Măng 14 tuổi, đang học lớp 6 Trường THCS Vừ A Dính mới nghỉ hè 2008, đã bị bố mẹ bắt ở nhà lấy vợ. Chuyện đáng buồn hơn là đối với em Đạm Thị Giơ, cũng ở xã Đắc Som. Năm 2005 mới 12 tuổi, em đã phải về làm vợ kế một người đàn ông 34 tuổi. Năm nay Giơ 15 tuổi, mà đã chuẩn bị sinh con thứ 3. Cô giáo Hà Thị Sen, giáo viên Trường Vừ A Dính buồn rầu nói: “Trường tôi năm nào cũng có học sinh người Mông bỏ học để lấy vợ, gả chồng”.

Ở xã Đắc Ngo, chuyện tảo hôn cũng diễn ra thường xuyên. Em Vảng Thị Bay, năm 2006 mới 13 tuổi, đã phải lấy một cậu bé 15 tuổi. Chúng tôi đến nhà em cách đây gần một tháng, em đã sinh đứa con thứ 2. Bố của em Bay năm nay mới 32 tuổi mà tôi cứ tưởng như đã ngoài 45. Gặp anh tôi hỏi: “Sao anh cho cháu đi lấy chồng sớm vậy?”. Người cha trả lời hồn nhiên: “Ngày trước mình mới 15 tuổi đã có vợ kém một tuổi rồi. Để nó quá 15 tuổi không lấy chồng, người bản lại nói là “gái già” đấy…”.

Khi nào người Mông sinh đẻ có kế hoạch?

Khi chúng tôi đặt vấn đề này ra, anh Trạng A Sử, Phó bí thư chi đoàn thôn 2, xã Đắc Som nhăn mặt nói: “Mình cũng lấy vợ từ 15 tuổi đấy. Nhưng hai đứa bỏ nhau rồi vì nó không thích mình nữa”. Theo A Sử, không phải người Mông không biết Luật Hôn nhân gia đình, nhưng quan niệm “Lấy vợ để có thêm người làm” đang đè nặng lên suy nghĩ của người Mông. Hậu quả của nó là nạn tảo hôn, là sinh con nhiều.

Hiện nay, một số địa phương ở vùng đồng bào Mông phía Bắc đã thực hiện biện pháp phạt tiền các cặp vợ chồng tảo hôn. Có nơi còn quy trách nhiệm đối với cán bộ cấp xã, huyện có con tảo hôn. Tuy nhiên, chúng tôi cho rằng biện pháp này chỉ có tác dụng trước mắt. Muốn đồng bào thực hiện hiệu quả KHHGĐ cần phải làm cho thanh, thiếu niên Mông hiểu biết pháp luật, có kiến thức về đời sống, xã hội và biết cách bảo vệ bản thân, nhất là đối với nam giới vì người Mông chịu tác động rất lớn của người chồng trong gia đình. Việc xóa bỏ các hủ tục lạc hậu, cũng phải tiến hành thường xuyên bằng cách xây dựng các bản Mông văn hóa. Cán bộ, già làng tuyên truyền, vận động người dân, rồi từng người dân lại tuyên truyền, vận động nhau. Khi hiểu ra điều hay, lẽ phải, người Mông sẽ biết làm gì để xây dựng cuộc sống tốt đẹp cho mình và cho xã hội.

Bài và ảnh: LÊ PHI HÙNG