Những nếp nhà thấp thoáng bên thửa ruộng bậc thang trong Khu bảo tồn. Ảnh: Internet

Nằm trong địa phận 9 xã của huyện Quan Hóa và 4 xã thuộc huyện Bá Thước (Thanh Hóa), ranh giới giữa hai khu kiến tạo là sông Mã và sông Đà, điểm cao nhất là núi Pù Luông. Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông nổi tiếng không chỉ ở Việt Nam mà còn trên thế giới, với tổng diện tích gần 18 nghìn héc-ta rừng thực vật, là nơi trú ngụ của nhiều loài động, thực vật quý hiếm, đặc hữu hiếm có trên thế giới… Đó chính là tiềm năng mà thiên nhiên ban tặng cho khu vực này. 

Theo một nghiên cứu mới được công bố, Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông có một hệ thực vật rất giàu và có tính đa dạng cao. Trong đó, 1.109 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc về 447 chi và 152 họ. Họ lớn nhất là Lan Orchidaceae với 160 loài; Rubiaceae (20 chi, 46 loài); Fabaceae (21 chi, 35 loài)… Nghiên cứu cũng cho thấy 10 loài hạt trần đều hiếm và 7 loài có tên trong sách đỏ của Việt Nam cần được bảo vệ nghiêm ngặt, bởi chúng rất nhạy cảm với sự phá hủy môi trường. Các khu rừng tại Pù Luông cũng chứa đựng nguồn tài nguyên thực vật quan trọng có ý nghĩa kinh tế cao, bao gồm các loài cây cho gỗ, làm thuốc, cây cảnh và cây ăn được. Vùng đệm lân cận là các thung lũng phẳng có sông phù sa và suối chảy qua, nhiệt độ trung bình biến động trong khoảng 20 đến 25 độ C, là điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của các loài.

Năm 1997, Viện điều tra Quy hoạch rừng đã ghi nhận được 59 loài thú, 162 loài chim, 28 loài bò sát và 13 loài lưỡng cư tại Khu bảo tồn này. Đặc biệt, voọc mông trắng, voọc quần đùi trắng, vượn đen, khỉ, bò tót, hổ… là những động vật quý hiếm mà trong đó một số đã bị tuyệt chủng hoặc đang có nguy cơ cao. Đến với Pù Luông, du khách sẽ được thưởng thức những cảnh quan thiên nhiên tươi đẹp như: Ruộng lúa bậc thang, thác nước, nhà sàn cổ, những làng ven rừng và trên núi mang dáng vẻ nguyên sơ, những hang động với nhũ thạch nhiều hình thù lạ mắt. Bên cạnh đó, nét văn hóa truyền thống của đồng bào các dân tộc Thái, Mường… sẽ cuốn hút mọi người tìm hiểu về người dân bản địa. Những di tích lịch sử như Đồn Cổ Lũng, Sân bay Pù Luông… một thời đã đi vào huyền thoại trong thời kỳ chống Pháp. 

Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông, một tiềm năng lớn về phát triển kinh tế và du lịch không chỉ ở địa phương mà còn trong toàn vùng. Tuy nhiên, những tiềm năng này chưa được phát huy, vì công tác bảo tồn đang gặp khó khăn về nhiều mặt.

Trao đổi với ông Cao Văn Cường, Giám đốc Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông, chúng tôi được biết: “Khu bảo tồn đã đáp ứng các yêu cầu nâng cấp lên Vườn quốc gia để xứng với tiềm năng, thế mạnh của nó. Rừng có ý nghĩa vô cùng thiết thực với người dân xung quanh như ngăn lũ lụt và chống xói mòn, cung cấp nước sạch cho sinh hoạt và sản xuất, cung cấp cây thuốc, thực phẩm, gỗ và các lâm sản khác. Chúng tôi thường xuyên tuyên truyền, giáo dục nhân dân tham gia quản lý, bảo vệ rừng, chuẩn bị tốt các phương tiện phòng cháy, chữa cháy, sẵn sàng vào cuộc khi cần thiết.”

Ban Giám đốc Khu bảo tồn còn quan tâm thực hiện các dự án, nghiên cứu khoa học, du lịch sinh thái… nhằm mở rộng sự hiểu biết của cộng đồng đối với vùng đất quý giá này, đồng thời, khai thác dần những lợi thế phát triển kinh tế du lịch, kêu gọi đầu tư… Trong đó những dự án đã phát huy hiệu quả như “Dự án phát triển vùng đệm” nhằm phát triển kinh tế, ổn định sản xuất, đời sống nhân dân vùng lõi và vùng đệm các khu rừng đặc dụng tỉnh Thanh Hóa gắn với bảo vệ, phát triển sử dụng rừng bền vững, “Dự án bảo tồn Voọc mông trắng” đã hỗ trợ cho nhân dân xây dựng nhiều mô hình trồng cây lâm nghiệp cho năng xuất cao, tuyên truyền cho cộng đồng nâng cao nhận thức về bảo tồn các loài động vật quý hiếm. Mặc dù vậy, những nỗ lực của Ban giám đốc Khu Bảo tồn và nhân dân nơi đây vẫn còn nhiều cái khó, bởi lẽ hoạt động kinh tế chủ yếu và xung quanh Khu bảo tồn là sản xuất nông nghiệp. Sản phẩm chính của người dân là lúa, ngô, sắn, chăn nuôi gia súc, gia cầm, trồng các loại cây lấy gỗ và tre, luồng phục vụ sinh hoạt và cải thiện đời sống. Về cơ bản, kinh tế người dân nơi đây còn rất nghèo, tình trạng thiếu lương thực trong khoảng từ 3 đến 6 tháng vẫn xảy ra hằng năm. Túng thiếu nên sinh ra… làm liều, việc không ít người dân vào khai thác trái phép tài nguyên rừng trong Khu bảo tồn là không thể tránh khỏi.  Thực tế, những thiệt hại do suy thoái và xâm hại rừng, tình trạng săn bắn, buôn bán động vật hoang dã, cháy rừng, nạn khai thác đá, đào vàng… đã làm ảnh hưởng không nhỏ đến việc bảo tồn ở đây. Hiện, diện tích rừng nguyên sinh chỉ còn chiếm khoảng 5% trong toàn bộ khu bảo tồn. Mặc dù các cơ quan chức năng của tỉnh Thanh Hóa đã tích cực thực hiện những chương trình nhằm phát huy thế mạnh của Khu bảo tồn, nhưng vẫn rất cần sự hỗ trợ của các cấp, các ngành từ Trung ương.

Chúng tôi được biết, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn đã đồng ý với văn bản của tỉnh Thanh Hóa và sẽ báo cáo Chính phủ ra quyết định nâng cấp khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Luông thành Vườn Quốc gia. Hy vọng trong tương lai, khu vực này sẽ được khai thác tiềm năng về tham quan, du lịch sinh thái, nghiên cứu khoa học, bảo tồn các loại động, thực vật… xứng tầm với tiềm năng, lợi thế, góp phần vào sự phát triển kinh tế - xã hội chung của cả khu vực.

 Thanh Hà