Kiểm tra tại 1 cột bơm xăng (ảnh minh họa)

Hai vụ tiêu cực: một số cây xăng gian lận xăng, dầu bằng chíp điện tử và Công ty bột ngọt Vedan “giết” sông Thị Vải đang được dư luận đặc biệt quan tâm đều có những điểm chung. Thứ nhất, đây là những vụ tiêu cực ảnh hưởng tới đông đảo xã hội, đã diễn ra trong một khoảng thời gian dài. Thứ hai, hai vụ việc đều thuộc những lĩnh vực mà các cơ quan pháp luật khá lúng túng trong việc đề ra biện pháp xử lý thích đáng mặc dù sai phạm đã rõ ràng.

Câu hỏi cần được trả lời là: Tại sao những vụ tiêu cực có ảnh hưởng rộng lớn, nghiêm trọng như vậy lại diễn ra trong một khoảng thời gian dài mà không bị phát hiện, mặc dù đều có hoạt động kiểm tra, giám sát thường xuyên, định kỳ? Chất lượng các cuộc thanh tra, kiểm tra này ra sao? Phải chăng các thanh tra viên không đủ phương tiện, kỹ thuật, lực lượng, không có quy trình kiểm tra chuẩn để phát hiện được sai phạm? Hay còn những điều khúc mắc gì khác?

Câu cửa miệng thường được các nhà chức trách địa phương đưa ra để biện minh cho việc không thể phanh phui, đưa ra pháp luật đối tượng vi phạm là: “Bằng chứng đâu?”. Đúng là đối với pháp luật thì dấu hiệu và bằng chứng là hai việc khác nhau. Muốn buộc tội phải có bằng chứng. Nhưng trong những vụ việc phức tạp, bằng chứng không thể xuất hiện khi chưa có nỗ lực, quyết tâm truy tìm và chưa có cơ chế để người dân tham gia một cách chính thức, hiệu quả.

Trong cả hai vụ việc các khung hình phạt trước đây đều quá nhẹ so với mức độ vi phạm. Các cây xăng ăn bớt xăng của hàng triệu khách hàng trong khoảng thời gian dài, thu lợi lớn từ gian lận lại chỉ bị áp dụng khung hình phạt cao nhất là 20 triệu đồng. Và trong 27 doanh nghiệp bị xử phạt cũng không có doanh nghiệp nào bị áp dụng mức phạt cao nhất. Tương tự, Vedan gây “trọng án”, góp phần “giết chết” cả một con sông, ảnh hưởng tới sức khỏe và tính mạng của hàng vạn người dân ven sông, thế mà trước đây cũng mới chỉ bị phạt 4 lần với tổng cộng 23 triệu đồng.

Liên quan đến hai vụ việc nói trên đã có những tuyên bố cứng rắn từ phía các cơ quan quản lý, thực thi pháp luật. Những phương án xử lý như “khởi tố”, “đóng cửa nhà máy”, “rút giấy phép kinh doanh” và những khoản tiền phạt lớn đã được nhắc đến. Pháp luật ngoài việc xử lý sai phạm, tội phạm còn có tác dụng quan trọng hơn là răn đe, ngăn chặn những sai phạm, tội phạm tương tự tái diễn. Nếu hình phạt không đủ mạnh thì tác dụng răn đe sẽ rất thấp, thậm chí sẽ là môi trường dung dưỡng, khuyến khích sai phạm phát triển.

QUANG PHƯƠNG