Kết quả của nhiều nghiên cứu cho thấy, cơ thể chỉ có thể phát triển tốt, khi môi trường sống đặc biệt là dinh dưỡng đáp ứng được nhu cầu của cơ thể. Ngoài các nhóm chất dinh dưỡng chính thì các vi chất dinh dưỡng có vai trò cực kỳ quan trọng đối với cơ thể. Vi chất dinh dưỡng là những thành phần có mặt trong cơ thể với hàm lượng rất nhỏ (microgam) nhưng có vai trò rất lớn đối với sự tồn tại và phát triển của cơ thể. Theo các nhà dinh dưỡng thì có khoảng 40 loại vi chất dinh dưỡng cần thiết cho cơ thể và từ trước đến nay chúng ta nói nhiều đến vai trò của bộ ba vi-ta-min A, sắt và i-ốt. Tuy nhiên liên quan đến phát triển cơ thể trẻ em ngoài bộ ba vi-ta-min này còn có nhiều vi chất quan trọng khác như kẽm, vi-ta-min D.

“Chương trình nâng cao tầm vóc và thể lực người Việt Nam” (ảnh internet)

Sau đây là một số thông tin cần thiết về một số vi chất dinh dưỡng quan trọng ảnh hưởng đến phát triển cơ thể trẻ em: Vi-ta-min A có nhiều vai trò trong cơ thể, trước hết là vai trò của nó đối với quá trình tăng trưởng. Trẻ em cần vi-ta-min A để phát triển bình thường bởi nó rất cần thiết cho quá trình nhìn, nó là thành phần thiết yếu của sắc tố võng mạc, do đó thiếu vi-ta-min A dẫn đến quáng gà và nặng hơn có thể dẫn đến loét giác mạc mắt và mù lòa. Khi thiếu vi-ta-min A làm giảm tốc độ tăng trưởng, trẻ em sẽ chậm lớn, gây suy dinh dưỡng, tăng nguy cơ đối với các bệnh nhiễm khuẩn và bệnh tiến triển nặng hơn. Vi-ta-min A chỉ có trong các thức ăn nguồn gốc động vật như trứng, cá, sữa, gan... Cơ thể có thể tạo thành vi-ta-min A từ carotene (còn gọi là tiền vi-ta-min A) là loại sắc tố rất phổ biến trong thức ăn nguồn gốc thực vật. Carotene có rất nhiều trong các loại rau màu xanh như: rau muống, dền, ngót... và các loại quả có màu vàng, da cam như gấc, đu đủ chín, xoài, mơ.

Sắt là thành phần quan trọng trong cơ thể. Sắt cần thiết cho quá trình tạo máu, cụ thể hơn là tạo hồng cầu để vận chuyển oxy tới cung cấp cho các tổ chức trong cơ thể. Thiếu sắt dẫn đến thiếu máu làm cơ thể mệt mỏi, giảm khả năng lao động. Với trẻ em, thiếu máu làm giảm trí nhớ, giảm khả năng tư duy và học tập. I-ốt là vi chất dinh dưỡng cần thiết để tạo nên hoocmon tuyến giáp là hoocmon chủ yếu đóng vai trò quan trọng trong việc điều hòa phát triển cơ thể. Thiếu i-ốt gây ra nhiều rối loạn khác nhau: bướu cổ, chậm phát triển trí tuệ, đần độn...

Vi-ta-min D trong cơ thể (Ergocanxiferon D2 và Cholecanxiferon D3) là loại vi-ta-min tan trong dầu mỡ có vai trò điều hòa chuyển hóa canxi và phốt pho, giúp tăng hấp thu và sử dụng canxi của thức ăn nhờ tạo thành các liên kết canxi-phốt pho cần thiết. Khi thiếu vi-ta-min D, chỉ có khoảng 20% canxi ăn vào được hấp thụ qua ống tiêu hóa, còn khi có đủ vi-ta-min D khả năng hấp thụ lên tới 50-80%. Vi-ta-min D rất cần thiết cho quá trình cốt hóa (tạo xương) do vậy khi thiếu vi-ta-min D ảnh hưởng đến quá trình chuyển hóa canxi phốt pho trong cơ thể làm cho hệ xương và cơ thể trẻ chậm phát triển. Các biểu hiện của thiếu vi-ta-min D: ngủ không yên giấc, hay giật mình, ra nhiều mồ hôi trộm, rụng tóc phía sau đầu, thóp rộng, bờ thóp mềm, đầu to, trán dô, chậm mọc răng, chậm biết lẫy, bò, đứng, đi, các bắp thịt nhẽo. Nếu thiếu vi-ta-min D trẻ em sẽ bị còi xương, trẻ bị còi xương sẽ ảnh hưởng đến phát triển chiều cao và tầm vóc của trẻ sau này. Vi-ta-min D chỉ có ở thức ăn động vật như trứng, sữa, gan bò, gan lợn, cá, đặc biệt là cá thu. Vi-ta-min D cũng là loại vi-ta-min tan trong dầu, do vậy để giúp trẻ hấp thu và sử dụng tốt vi-ta-min này cần có đủ dầu, mỡ trong bữa ăn của trẻ. Ta biết rằng vi-ta-min D2 được tích lũy dưới da (đó là dạng chưa hoạt động), sau khi được ánh nắng chiếu vào sẽ chuyển thành D3 là dạng hoạt động. Do vậy, để phòng, chống còi xương cho trẻ ngoài chế độ ăn uống đủ vi-ta-min D còn phải cho trẻ tắm nắng.

Kẽm được biết đến như một vi chất dinh dưỡng cần thiết trong khoảng 30 năm gần đây. Kẽm tham gia vào thành phần của trên 300 enzym kim loại. Kẽm có tác dụng làm tăng khả năng miễn dịch, giúp cơ thể phòng chống với các tác nhân gây bệnh, làm tăng cảm giác ngon miệng ở trẻ em suy dinh dưỡng, trẻ biếng ăn. Tháng 5-2004, Tổ chức Y tế thế giới và UNICEF đã khuyến cáo sử dụng kẽm trong điều trị tiêu chảy cấp ở trẻ em. Các nghiên cứu khoa học đã chứng minh bổ sung kẽm cho trẻ, suy dinh dưỡng, cho trẻ bị tiêu chảy đã rút ngắn số ngày bị bệnh, giảm số lần tiêu chảy mỗi ngày. Kết quả là trẻ sớm bình phục về sức khỏe và cải thiện tình trạng dinh dưỡng. Kẽm là một chất xúc tác không thể thiếu được của ARN-polymerase, có vai trò quan trọng trong quá trình nhân bản AND và tổng hợp protein. Đặc biệt kẽm còn tham gia vào sinh tổng hợp và điều hòa của Growth Hoocmon (hoocmon tăng trưởng). Nhiều nghiên cứu đã cho thấy kẽm có vai trò thúc đẩy tăng trưởng thông qua hoocmon này. Kẽm kích thích sự tăng trưởng, giúp cho hệ tiêu hóa phát triển và tăng cường chuyển hóa nhất là khi trẻ bị suy dinh dưỡng. Cho đến nay đã có nhiều nghiên cứu về tác dụng của bổ sung kẽm đối với tăng trưởng của trẻ em, đặc biệt là cải thiện chiều cao của những trẻ em thấp còi. Hiện nay, kẽm là một thành phần của viên đa vi chất dinh dưỡng dùng để phòng chống thiếu vi chất cho phụ nữ trước khi mang thai, trong khi mang thai và trẻ nhỏ. Viên kẽm, siro kẽm cũng đã được sản xuất và lưu hành trên thị trường, tuy nhiên những trẻ bị tiêu chảy cấp, bị suy dinh dưỡng cần tư vấn bác sĩ để có thể sử dụng kẽm một cách hiệu quả.

Để phòng, chống thiếu vi chất dinh dưỡng cần: Sử dụng đa dạng phối hợp 4 nhóm thực phẩm. Tăng cường sử dụng các thực phẩm có bổ sung sắt, vi-ta-min A trong bữa ăn hàng ngày; cho trẻ từ 6 đến 36 tháng tuổi uống vi-ta-min A một năm 2 lần, bà mẹ ngay sau khi sinh con cần được uống vi-ta-min A; bà mẹ trước, trong khi có thai cần ăn uống đầy đủ và uống thêm viên sắt/acid Folic hoặc viên đa vi chất theo hướng dẫn.
PGS.TS LÊ THỊ HỢP