QĐND Online- Cuốn lịch sử Đảng bộ huyện Phù Mỹ (Bình Định) giai đoạn 1930-1975 đã ghi lại một trong những chiến công của nữ du kích xã Mỹ Thọ Lê Thị Lịch “dũng cảm dùng lựu đạn diệt 1 tên, làm bị thương 3 tên địch”.
Năm 1959, Mỹ-Diệm ra sức dồn dân, lập ấp, ngăn sông cấm chợ nhằm cách ly cán bộ thoát ly với quần chúng nhân dân hòng bóp nghẹt phong trào cách mạng. Mẹ Lê Thị Lịch cùng chồng là Nguyễn Nhẫn và con trai Nguyễn Lý được tổ chức giao nhiệm vụ cung cấp lương thực, thực phẩm, thuốc men, nuôi giấu cán bộ, nắm tình hình, gây dựng phong trào đấu tranh trong lòng địch.
Năm 1962, anh Nguyễn Lý, Đội trưởng đội vũ trang hợp pháp cùng 4 đồng chí khác bị địch bắt, tra tấn dã man và bí mật chôn sống. Tin con trai hy sinh làm trái tim người mẹ quặn thắt. Biến đau thương thành hành động cách mạng, mẹ càng bền gan chiến đấu, cùng đồng chí, đồng đội quyên góp hàng chục tấn gạo cung cấp cho kháng chiến, tham gia đấu tranh hợp pháp, vận động rã ngũ 495 tên phòng vệ dân sự; đánh 25 trận, loại 175 tên địch, diệt 3 tên ác ôn khét tiếng, xây dựng phong trào quần chúng nổi dậy đấu tranh tiến đến giải phóng quê nhà vào năm 1964. Năm 1965, ông Nguyễn Nhẫn, cán bộ Nông hội xã, hy sinh trong một trận càn của nguỵ. Tang con rồi lại tang chồng nung nấu trong lòng mẹ Lịch niềm căm thù giặc cao độ. Năm 1966, Mỹ đổ quân tái chiếm xã Mỹ Thọ, mẹ kiên cường vận động một số gia đình khác ở lại bám trụ để điều tra, cung cấp tình hình địch cho du kích tổ chức các trận đánh, bảo vệ cán bộ cách mạng hoạt động trong vùng địch. Với 3 căn hầm bí mật trong nhà, mẹ thường xuyên nuôi giấu 4-5 xán bộ huyện, xã. Xuân Mậu Thân 1968, ban chỉ huy và tổ bảo vệ liên gia 2, Sư đoàn 3 Sao Vàng đã trú ẩn tại đây để thu thập tình hình, họp bàn chuẩn bị chiến dịch T25.
Tháng 8-1968, thực hiện kế hoạch bình định cấp tốc, một trung đội thám báo thuộc tiểu đoàn 4, trung đoàn 41, sư đoàn 22 nguỵ lên đóng chốt cách nhà mẹ Lịch 100 mét. Sau khi theo dõi nắm chắc quy luật hoạt động của chúng, mẹ thống nhất cùng đồng chí Diệu, xã đội trưởng du kích Mỹ Thọ phương án tiêu diệt địch. Đêm 11-8, đồng chí Diệu dùng 2 du kich nữa tập kết tại hầm bí mật trong nhà mẹ đợi thời cơ. 12 giờ ngày 13-8, anh em xuất quân, sử dụng lựu đạn đánh theo 3 hướng, diệt tại chỗ 15 tên, làm bị thương nhiều tên khác. Địch hoảng hốt tháo chạy, quân ta chỉ bị thương nhẹ 1 đồng chí. Trận đánh gây tiếng vang lớn, làm bà con thêm yên tâm phấn khởi tin tưởng vào đội du kích; quân địch bỏ chốt không trở lại một thời gian dài.
Ngày 4-2-1970 (tức 28 tết âm lịch), do có chỉ điểm, 1 đại đội địch đóng tại đồn Đồng Quảng bí mật tập kích vào nhà mẹ Lịch. Lúc bấy giờ có 5 cán bộ trong xã, thôn và xã khác đang họp bàn kế hoạch đánh địch trong dịp Tết, chưa kịp rút xuống hầm. Mẹ đứng chặn ở cửa, giằng co không cho địch vào, rồi bất ngờ lấy 1 quả lựu đạn ném ra sân diệt tại chỗ 1 tên, làm bị thương 3 tên nguỵ, tạo điều kiện cho các đồng chí trong nhà dùng lựu đạn phá cửa thoát ra ngoài. Mẹ bị bắt đưa về đồn tra khảo dã man. Mẹ Lê Thị Lịch hy sinh anh dũng song tên tuổi mẹ mãi trường tồn cùng trang sử vàng bất khuất của quân dân xã Mỹ Thọ, huyện Phù Mỹ.
Ngày 6-3-1998, mẹ được Nhà nước truy tặng danh hiệu BMVNAH và ngày 23-2-2010, Chủ tịch nước Nguyễn Minh Triết ký Quyết định tuyên dương danh hiệu Anh hùng LLVTND.
Đỗ Thị Ngọc Diệp