Cùng với tốc độ chuyển dịch cơ cấu kinh tế, nguồn phát thải (chủ yếu là khói, bụi) đang làm “náo loạn” bầu không khí trong lành ở nhiều vùng nông thôn. Điều nghịch lí là, những thứ phát thải này đều không thể “dập” ngay được, vì chúng được bay ra từ các cơ sở sản xuất, hộ gia đình, làng nghề, doanh nghiệp tư nhân - nơi giải quyết nhiều công ăn việc làm cho lao động nông thôn.

Sự ô nhiễm môi trường ở khu vực nông thôn do các cơ sở, doanh nghiệp, làng nghề gây ra chủ yếu tập trung vào ba nhóm chính: Ô nhiễm đất đai (thổ nhưỡng), ô nhiễm nước (nước sinh hoạt và nước sản xuất) và ô nhiễm bầu không khí. Trong đó, việc từng bước giảm ô nhiễm môi trường không khí, trả lại sự trong sạch, yên lành các làng quê đang là bài toán khó...

Nghề chạm khắc đá ở xã Ninh Vân, huyện Hoa Lư (tỉnh Ninh Bình) đã giải quyết việc làm cho nhiều lao động, nhưng lại chưa có giải pháp… hạn chế bụi. Ảnh: Đình Huệ

Chuyện khói lò gạch, lò vôi, lò luyện sắt thép hoặc khói, bụi tại các nhà máy công nghiệp làm cho lúa chết, cây quắt queo, còi cọc, không ra trái… đã và đang diễn ra ở nhiều địa phương. Còn nhớ năm ngoái, hơn 5.000ha lúa chiêm xuân của 3 xã Thống Nhất, Lê Lợi, Tô Hiệu thuộc huyện Thường Tín (Hà Nội) vừa gieo cấy xong, đang bén rễ xanh tươi bỗng dưng héo, chết. Các cơ quan chức năng đã vào cuộc và khẳng định nguyên nhân là do nhiễm khói lò gạch. UBND huyện Thường Tín đã chỉ đạo: Đình chỉ toàn bộ 33 lò gạch (của 26 chủ lò) đang hoạt động để cứu lúa, bảo vệ sức khỏe nhân dân. Còn tại tỉnh Vĩnh Phúc, địa phương được coi là dẫn đầu về chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp, cũng đang đứng trước những thách thức do ô nhiễm môi trường, trong đó có việc làm giảm sự trong sạch của không khí! Nhiều hộ dân sống quanh khu công nghiệp Thụy Vân (Việt Trì - Phú Thọ) đã không thu hoạch được hoa lợi trong vườn nhà mình, chỉ vì “hít” phải thứ bụi công nghiệp. Điều đáng nói là lúa chết hay cây “vô sinh” thường dễ nhận biết. Còn những hộ dân sống quanh các khu công nghiệp, làng nghề, cơ sở sản xuất, lò gạch, lò vôi, lò nấu luyện sắt, thép… đang “chết dần, chết mòn” vì những thứ khói, bụi nguy hiểm thì chưa có giải pháp khắc phục hữu hiệu.

Hiện, các cơ sở, doanh nghiệp tư nhân, làng nghề thủ công ở nước ta đang trong giai đoạn phát triển mạnh, tuy góp phần tăng trưởng kinh tế nhưng lại gia tăng chất thải nguy hại tới môi trường. Một lãnh đạo địa phương từng thừa nhận: Để giảm bớt khói và bụi ở nông thôn thì đồng nghĩa với việc đóng cửa các cơ sở sản xuất. Việc “đóng cửa” thì dễ, nhưng để mở hướng mưu sinh mới cho người lao động lại là việc quá khó đối với địa phương… 

Tại hội nghị tổng kết ngành nông nghiệp mới đây, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Nguyễn Ngọc Thuật cho biết: Nhiều địa phương vốn thuần nông trước đây, nay đã có sự chuyển dịch khá nhanh theo hướng công nghiệp hóa, tỉ trọng khu vực công nghiệp, dịch vụ trong GDP ngày càng tăng. Năm 2009 vừa qua, tỉ trọng giá trị sản xuất ngành nghề nông thôn chiếm khoảng 14 đến 15% trong giá trị xuất khẩu khu vực nông thôn, kim ngạch xuất khẩu sản phẩm làng nghề và thủ công mĩ nghệ đạt khoảng 900 triệu USD.

Mặt “được” thật đáng phấn khởi. Vấn đề là làm thế nào để các cơ sở, làng nghề, doanh nghiệp sản xuất phát triển bền vững, thân thiện hơn với môi trường lại là điều nan giải. Chỉ riêng trên địa bàn Hà Nội hiện có 47 nghề (trong tổng số 52 nghề trong cả nước), với hàng chục nhóm ngành nghề đang có chiều hướng phát triển như gốm sứ, hàng cơ khí, lò gạch, lò rèn, dệt may, da giày, điêu khắc, khảm trai... đem lại giá trị hàng nghìn tỉ đồng/năm. Thế nhưng, theo kết quả quan trắc môi trường không khí tại làng nghề tái chế kim loại, sản xuất vật liệu xây dựng, sản xuất gốm sứ, chế biến lương thực, thực phẩm... nồng độ bụi, ôxít cacbon, khí nitơ, chất hữu cơ… bay hơi đều vượt quá giới hạn cho phép nhiều lần, thậm chí hàng chục lần.

Điều mà mọi người dễ nhìn, dễ thấy và dễ… ngửi nhất, đó là khói bụi từ các lò gạch, lò vôi, làng nghề tái chế kim loại, mùi hôi thối từ các trại chăn nuôi gia súc, gia cầm, sông ngòi, cống rãnh… luôn đồng hành với các làng nghề, xưởng sản xuất. Hơn thế, nhiều ngành nghề đan xen nhau trong một làng, do vậy, việc khắc phục ô nhiễm môi trường lại càng khó khăn hơn.

Muốn giảm ô nhiễm môi trường không khí ở nông thôn, vấn đề mấu chốt là phải có kinh phí. Hiện phần lớn số làng nghề, doanh nghiệp tư nhân phát triển mang tính tự phát, không được quy hoạch và cơ bản là thiếu kinh phí hoạt động rất “cò con”. Ngay Hà Nội, địa phương được coi là có tốc độ phát triển ngành nghề nông thôn mạnh mẽ nhất, thì cũng có tới gần 80% cơ sở sản xuất không đủ kinh phí để đầu tư đổi mới công nghệ, mở rộng sản xuất.

Một thực tế là ngay cả khi có kinh phí thì nhiều ngành nghề lại không dễ dàng đổi mới công nghệ. Ông Trịnh Văn Minh, giám đốc một doanh nghiệp tư nhân (chuyên nung vôi) ở tỉnh Ninh Bình bộc bạch: “Tôi cũng muốn đổi mới công nghệ, nhưng không biết làm bằng cách nào. Sản xuất gốm sứ, gạch tuy-nen, hàng cơ khí… có thể ứng dụng máy móc, thiết bị, mua lò đốt mới, riêng nghề nung đá lấy vôi thì chưa thấy có loại thiết bị nào. Chúng tôi muốn mua, muốn được tư vấn nhưng không biết mua ở đâu, hỏi ai được”.

Để giảm nhẹ bầu “không khí bẩn” ở các vùng nông thôn hiện nay, từng bước giúp các làng nghề cải thiện môi trường sống, rất cần có một lộ trình rõ ràng, phù hợp với từng địa phương, ngành nghề. Trước hết, các ngành chức năng cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống chính sách, văn bản pháp luật về môi trường làng nghề, có phương thức hỗ trợ vốn vay, cung cấp thông tin, tư vấn việc đổi mới công nghệ cho doanh nghiệp, làng nghề… Đồng thời, đẩy mạnh công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức cho người dân và trách nhiệm của cộng đồng đối với công tác bảo vệ môi trường, từng bước hạn chế các làng nghề gây ô nhiễm môi trường, tiến hành quy hoạch không gian làng nghề gắn với bảo vệ môi trường. Việc quy hoạch cần có sự quan tâm và phối hợp giữa các cấp, các ngành, phù hợp với quy hoạch phát triển công nghiệp - tiểu thủ công nghiệp. Đặc biệt, chính quyền các địa phương phải tăng cường công tác quản lý môi trường đối với các cơ sở mở rộng sản xuất, yêu cầu các cơ sở này thực hiện cam kết bảo vệ môi trường, nhất là đầu tư công nghệ hiện đại theo hướng thân thiện hơn với môi trường.

LÊ THIẾT HÙNG