Bảo vệ sự bền vững của nguồn nước đang đặt ra cấp thiết

Nước sạch đến với đồng bào dân tộc Mông ở Bản Lầu, huyện Mường Khương, tỉnh Lào Cai. Ảnh: VŨ QUANG THÁI

Từ lâu nay chúng ta vẫn có suy nghĩ nước là nguồn tài nguyên vô hạn, nhưng thực tế thì tình trạng thiếu nước sản xuất và sinh hoạt vẫn đang là vấn đề căng thẳng ở nhiều nơi, trong đó có Việt Nam. Vừa qua Dự án “Đánh giá tổng quan ngành nước Việt Nam” do Hội đồng quốc gia về tài nguyên nước chỉ đạo đã công bố kết quả nghiên cứu, từ đó có thể thấy việc khai thác và sử dụng nguồn nước một cách hiệu quả, tiết kiệm, ngăn chặn tình trạng làm ô nhiễm nguồn nước đang đặt ra cấp thiết đối với chúng ta.

Việt Nam không giàu tài nguyên nước

Theo báo cáo của dự án, lượng nước bình quân đầu người cả nước là 9,856m3/năm, mức cao theo với tiêu chuẩn thế giới, tuy nhiên, lượng nước ở các lưu vực sông rất khác nhau, đặc biệt là trong mùa khô, ở một số lưu vực mùa khô kéo dài tới 9 tháng. Trong mùa khô, lượng nước chỉ đạt 20-30% tổng lượng nước bình quân năm. Do vậy, nhiều lưu vực sông như sông Đồng Nai, sông Hồng, sông Mã, các sông vùng Đông Nam Bộ - gồm Khánh Hòa, Ninh Thuận và Bình Thuận, đang ở mức hoặc đang gần đến mức thiếu nước cục bộ trong mùa. Theo tiêu chuẩn quốc tế về “mức căng thẳng khai thác nước”, mức căng thẳng trung bình bắt đầu ở mức 20% lượng nước khai thác bình quân hằng năm ở các sông và mức căng thẳng cao là hơn 40%. Dựa theo tiêu chuẩn này, cho thấy trong mùa khô có 4 trong 16 lưu vực sông hiện thuộc nhóm “căng thẳng cao” (lưu vực sông Mã, nhóm sông Đông Nam Bộ, lưu vực sông Hương và Đồng Nai) và có 6 lưu vực sông thuộc nhóm “căng thẳng trung bình” - trong đó lưu vực sông Hồng có mức khai thác cao nhất trong nhóm trung bình. Đối với sông Mã, hiện nay 80% lượng nước mùa khô được khai thác. Căng thẳng nguồn cung cấp nước, đặc biệt là trong mùa khô đang ảnh hưởng trực tiếp đến cuộc sống một bộ phận lớn dân cư, còn có thể gây ra nhiều vấn đề xã hội phức tạp khác. Chính vì lý do đó ban nghiên cứu dự án đã nhận định: Đã đến lúc không thể xem nguồn tài nguyên nước là vô hạn và Việt Nam không phải là nước giàu tài nguyên nước, phải tìm cách sử dụng tiết kiệm, hiệu quả nếu không muốn phá vỡ sự bền vững của nguồn nước.

Bên cạnh vấn đề căng thẳng nguồn nước trên các lưu vực sông, việc bảo đảm nước sạch phục vụ cho sinh hoạt và sản xuất, đặc biệt là vùng nông thôn từ lâu đã trở thành mục tiêu quốc gia. Nhưng theo kết quả khảo sát hiện nay vẫn còn khoảng 8,5 triệu người ở các đô thị không được tiếp cận với nước sạch và đối với những người được tiếp cận với nước sạch thì tiêu chuẩn hiện hành là rất thấp so với tiêu chuẩn quốc tế. Trong lĩnh vực cấp nước vệ sinh nông thôn, mặc dù gần đây đã có rất nhiều nỗ lực, nhưng vẫn còn 21 triệu người ở nông thôn không được tiếp cận với cấp nước vệ sinh, và 41 triệu người không được cấp nước theo tiêu chuẩn nước sạch của Bộ Y tế. Hiện nay, chất lượng nguồn nước sông và nước ngầm đang suy giảm nhanh chóng do hàng loạt các hoạt động khai thác, sử dụng tài nguyên nước và đất. Ô nhiễm nguồn nước vì chất thải, đất xói mòn, thiên tai diễn ra ngày càng phức tạp, những vấn đề đó đã lên tiếng cảnh báo về hậu quả của việc sử dụng tài nguyên bừa bãi, không tính đến hậu quả. Trong hội thảo tổng kết dự án đánh giá ngành nước Việt Nam, Phó thủ tướng Hoàng Trung Hải cho rằng: Nguồn nước bị ô nhiễm đang gõ cửa từng nhà và ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng. Đây là vấn đề đòi hỏi chúng ta phải đánh giá đúng thực trạng để có giải pháp rất quyết liệt trong tương lai thì mới khắc phục được.

Đồng bộ các giải pháp: quản lý, sử dụng và bảo vệ tài nguyên nước

Vấn đề quản lý, sử dụng và bảo vệ tài nguyên nước ảnh hưởng trực tiếp đến công tác xóa đói giảm nghèo, bảo đảm sức khỏe và nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân, cũng tác động đến cả tăng trưởng kinh tế. Thực tế là hiện nay, hệ thống quản lý, sử dụng tài nguyên nước của chúng ta đang còn không ít tồn tại. Một ví dụ điển hình là công tác thủy lợi, vốn được xem là trụ cột của cộng đồng nông thôn, đóng vai trò quan trọng trong cung cấp nước sản xuất và sinh hoạt cho những vùng dân cư rộng lớn thì hiện nay cơ sở hạ tầng đang xuống cấp. Trong khi đó, nguồn kinh phí để sửa chữa, nâng cấp lại phụ thuộc chủ yếu vào ngân sách Nhà nước và nguồn vốn viện trợ ưu đãi ODA.

Từ thực tế đó, nhóm nghiên cứu của dự án Đánh giá ngành nước Việt Nam đã đưa ra một nhóm các giải pháp, bao gồm: củng cố hệ thống pháp luật, chính sách; cải thiện môi trường xã hội, nâng cao đời sống cho người dân; quản lý hiệu quả và sử dụng bền vững tài nguyên nước; bảo tồn đa dạng sinh học liên quan đến nước và nâng cao năng lực của thể chế. Nhóm giải pháp này đã được các bộ ngành như Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Bộ Y tế, Bộ Quốc phòng… cho ý kiến, trong đó đa số tập trung vào các kiến nghị, từ xem xét, đánh giá lại Luật Tài nguyên nước; khẳng định lại vai trò của Hội đồng quốc gia về tài nguyên nước, cho đến lập quy hoạch, quản lý lưu vực sông, đồng thời cũng lập quy hoạch bậc thang thủy điện và xem xét xây dựng các hồ chứa đa mục tiêu. Nếu như những vấn đề tổng thể của tài nguyên nước được xem xét một cách thỏa đáng và có những giải pháp đồng bộ, quyết liệt, chúng ta có thể làm dịu bớt, từ đó giải quyết tận gốc những căng thẳng đối với vấn đề sử dụng và bảo vệ nguồn nước hiện nay.