Nghệ An: Nỗ lực tìm lại tên cho các liệt sĩ

Chủ động khắc phục khó khăn

Nghĩa trang Liệt sĩ Đô Lương là nơi đang lưu giữ số lượng mộ liệt sĩ chưa rõ thông tin lớn nhất toàn tỉnh Nghệ An với 1.309 phần mộ. Theo kế hoạch, việc lấy mẫu sinh phẩm tại đây sẽ kéo dài khoảng 40 ngày. Những ngày này, lực lượng Quân đội, y tế và các cơ quan chuyên môn phối hợp nhịp nhàng, chặt chẽ thực hiện một nhiệm vụ thiêng liêng đó là tìm lại danh tính cho những người lính đã ngã xuống vì Tổ quốc.

Nhân viên Đội Quy tập Bộ CHQS tỉnh Nghệ An khai quật các phần mộ liệt sĩ để lấy mẫu hài cốt.

Ngay sau khi kết thúc mùa khô 2025-2026 trên đất nước bạn Lào với hành trình tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ, cán bộ, chiến sĩ Đội Quy tập, Bộ CHQS tỉnh Nghệ An gần như không có thời gian nghỉ ngơi. Ba lô vừa đặt xuống doanh trại, họ lại tiếp tục lên đường đến các nghĩa trang liệt sĩ để thực hiện nhiệm vụ lấy mẫu. Những chiếc lều bạt được dựng lên ngay bên nghĩa trang. Tiếng máy tính, máy ảnh, tiếng cuốc xẻng xen lẫn tiếng trao đổi chuyên môn... liên tục từ sáng sớm đến chiều muộn.

Thượng tá Chế Ngọc Hà, Đội trưởng Đội Quy tập Bộ CHQS tỉnh Nghệ An chia sẻ, thời tiết là một trong những thử thách lớn nhất. Thời tiết xứ Nghệ có ngày nắng như thiêu đốt, mặt sân nghĩa trang hắt hơi nóng bỏng rát. Có hôm mưa bất chợt, công việc lại phải tạm dừng để không ảnh hưởng đến việc khai quật và bảo quản hài cốt.

“Anh em phải linh hoạt điều chỉnh thời gian làm việc. Trời nắng nóng thì cơ động từ rất sớm khoảng 6 giờ sáng, buổi chiều chờ đến khoảng 16 giờ mới tiếp tục. Làm nhiệm vụ xa doanh trại nên đơn vị cũng chủ động bảo đảm đầy đủ ăn ở, hậu cần để bộ đội yên tâm công tác”, Thượng tá Chế Ngọc Hà cho biết.

Các bước lấy mẫu được thực hiện theo quy trình chặt chẽ.

Nhưng điều khiến tiến độ nhiều lúc chậm lại không chỉ là thời tiết. Song song với việc lấy mẫu, toàn bộ thông tin phải được số hóa đồng thời vào hệ thống dữ liệu quốc gia. Đây là công đoạn mất nhiều thời gian nhất, bình quân khoảng 30 phút cho mỗi phần mộ. Những thời điểm hệ thống nghẽn mạng, cán bộ phải chờ từ 30 phút đến cả giờ mới có thể hoàn thành việc đăng nhập dữ liệu. Chỉ cần khâu số hóa chưa xong, toàn bộ các tổ khai quật và lấy mẫu phía sau đều phải tạm dừng.

Quy trình chặt chẽ

Việc lấy mẫu ADN từ hài cốt liệt sĩ không đơn giản là mở phần mộ rồi lấy một mẩu xương. Mỗi phần mộ đều trải qua một quy trình nghiêm ngặt với sự phối hợp của nhiều lực lượng.

Cán bộ y tế đánh giá khả năng lấy mẫu.

Nhiều di vật được chôn cất cùng hài cốt liệt sĩ.

Sau khi xác định đúng vị trí cần lấy mẫu, tổ khai quật mở mộ, tiếp nhận hài cốt và bàn giao cho đội ngũ lấy mẫu. Các bác sĩ chuyên ngành pháp y, giải phẫu cẩn thận kiểm tra đánh giá khả năng lấy mẫu. Chỉ khi xác định đủ điều kiện, việc lấy mẫu mới được tiến hành. Sau đó, mẫu được đóng gói theo quy chuẩn, niêm phong, mã hóa và đưa về phòng lưu trữ ở nhiệt độ từ 15 đến 20°C trước khi chuyển đến đơn vị xét nghiệm ADN. Phần hài cốt còn lại được đặt ngay ngắn vào quách tiểu và hoàn trả về đúng vị trí cũ.

Toàn bộ các thao tác đều diễn ra trong không khí gần như tuyệt đối yên lặng. Không ai nói lớn. Có những khoảnh khắc khiến cả những người nhiều năm làm nghề cũng không khỏi lặng người. Đó là khi mở quách nhưng bên trong chỉ còn lớp đất màu nâu sẫm, hài cốt đã tan hoàn toàn theo thời gian.

Song song với bước lấy mẫu, bước số hóa dữ liệu được thực hiện đồng thời.

Bác sĩ Nguyễn Hoàng Tú, Trung tâm Pháp y tỉnh Nghệ An không giấu được sự trăn trở: “Điều khiến chúng tôi day dứt nhất là nhiều phần mộ không còn đủ điều kiện để lấy mẫu. Mỗi lần như vậy, ai cũng rất tâm tư, tiếc nuối”.

Theo bác sĩ Nguyễn Hoàng Tú, để có giải trình tự gen, còn lưu giữ được cấu trúc ADN, mẫu hài cốt ưu tiên nhất là răng còn nguyên chân hoặc các đoạn xương dài. Đối với hài cốt liệt sĩ, tóc gần như không còn do đã phân hủy hoàn toàn sau hàng chục năm. Tuy nhiên, ngay cả những mảnh xương rất nhỏ, chỉ bằng đầu ngón tay, các bác sĩ vẫn cẩn trọng thu thập, bảo quản trong túi chuyên dụng. Bởi với họ, phía sau mỗi mẫu vật nhỏ bé ấy là hy vọng tìm lại danh tính cho một liệt sĩ và cũng là niềm mong mỏi của gia đình đã chờ đợi suốt nhiều thập kỷ.

“Đây là công việc chỉ thực hiện một lần duy nhất nên chúng tôi không cho phép mình bỏ qua bất cứ cơ hội nào, dù là rất nhỏ. Với công nghệ hiện nay, nhiều mẫu xương quá nhỏ hoặc đã phân hủy mạnh chưa thể có giải trình tự gen. Tuy nhiên, chúng tôi vẫn lưu giữ cẩn thận với hy vọng trong tương lai, khi công nghệ phát triển hơn, những mẫu này sẽ có thể được phân tích và góp phần xác định danh tính liệt sĩ ”, bác sĩ Nguyễn Hoàng Tú chia sẻ.

Sau khi hoàn thành lấy mẫu, phần mộ các liệt sĩ được chỉnh trang chu đáo, khang trang.

Toàn tỉnh Nghệ An hiện có hơn 2.200 phần mộ liệt sĩ chưa xác định được danh tính. Đến nay, lực lượng chức năng đã lấy mẫu tại Nghĩa trang Liệt sĩ Nghi Lộc, Hưng Nguyên, Vinh và Nam Đàn; hiện đang triển khai tại Nghĩa trang Liệt sĩ Đô Lương. Tính đến ngày 10-7-2026, các lực lượng đã lấy được 551 trong tổng số 648 mẫu dự kiến. Có 97 phần mộ không còn hài cốt do đã phân hủy hoàn toàn nên không thể lấy mẫu.

Những mẫu sinh phẩm được thu thập hôm nay sẽ tiếp tục được phân tích, đối chiếu với cơ sở dữ liệu ADN thân nhân liệt sĩ trong thời gian tới. Mỗi mẫu ADN thành công sẽ mở thêm cơ hội xác định danh tính cho một liệt sĩ. Đó cũng là sự tri ân thiết thực đối với những người đã hy sinh vì Tổ quốc và đáp ứng mong mỏi của biết bao gia đình đã chờ đợi suốt nhiều thập kỷ.