Phóng viên (PV): Thưa ông, vì sao người cao tuổi lại dễ trở thành mục tiêu của các đối tượng lừa đảo hơn các nhóm đối tượng khác?

TS Nguyễn Tùng Lâm: Người cao tuổi là nhóm đối tượng thường bị các đối tượng lừa đảo nhắm tới vì nhiều nguyên nhân. Trước hết, họ có xu hướng tin tưởng vào người khác, đặc biệt khi đối tượng lừa đảo tự xưng là cán bộ công an, viện kiểm sát, tòa án, ngân hàng hay cơ quan bảo hiểm... Bên cạnh đó, khả năng tiếp cận thông tin về công nghệ và các phương thức lừa đảo mới còn hạn chế khiến người cao tuổi khó nhận diện các dấu hiệu bất thường. Không ít người cao tuổi còn có khoản tiền tích lũy sau nhiều năm lao động, đồng thời luôn mong muốn hỗ trợ con cháu hoặc khẳng định mình vẫn còn khả năng tự chủ về tài chính. Những yếu tố này đã bị các đối tượng lừa đảo lợi dụng để thao túng tâm lý, từng bước chiếm đoạt tài sản.

TS Nguyễn Tùng Lâm. 

PV: Từ góc độ tâm lý học, ông đánh giá như thế nào về thủ đoạn các đối tượng thực hiện nhằm vừa tạo niềm tin, vừa gây áp lực để buộc nạn nhân làm theo hướng dẫn?

TS Nguyễn Tùng Lâm: Đây là thủ đoạn thao túng tâm lý rất điển hình và được nghiên cứu khá nhiều trong tâm lý học hành vi. Các đối tượng thường bắt đầu bằng việc tạo dựng uy tín thông qua việc xưng danh cơ quan nhà nước, đọc đúng một số thông tin cá nhân hoặc sử dụng ngôn ngữ rất chuyên nghiệp để nạn nhân tin rằng đây là cuộc gọi thật. Ngay sau đó, chúng chuyển sang tạo áp lực bằng những thông báo như "tài khoản của ông bà liên quan đến đường dây rửa tiền", "nếu không hợp tác sẽ bị bắt giữ", hoặc "phải xử lý ngay trong hôm nay"... Khi nạn nhân rơi vào trạng thái căng thẳng, khả năng suy nghĩ độc lập giảm xuống, họ có xu hướng làm theo hướng dẫn của người mà mình tin là có thẩm quyền. Đây là hình thức thao túng tâm lý rất nguy hiểm bởi nó không sử dụng vũ lực mà khiến nạn nhân tự nguyện thực hiện các yêu cầu của đối tượng lừa đảo.

PV: Gia đình cần làm gì để giúp người cao tuổi nâng cao cảnh giác, không rơi vào "bẫy" của các đối tượng lừa đảo, thưa ông?

TS Nguyễn Tùng Lâm: Gia đình chính là "lá chắn" quan trọng nhất đối với người cao tuổi trước các chiêu trò lừa đảo. Điều quan trọng đầu tiên là con cháu cần thường xuyên trò chuyện, cập nhật cho ông bà, cha mẹ những thủ đoạn lừa đảo mới đang xuất hiện thay vì cho rằng người lớn tuổi sẽ tự biết cách phòng tránh. Các thành viên trong gia đình cũng nên thống nhất một nguyên tắc rất đơn giản: Bất cứ khi nào nhận được cuộc gọi yêu cầu chuyển tiền, cung cấp mã OTP, thông tin tài khoản hoặc thông báo liên quan đến pháp luật thì tuyệt đối không thực hiện ngay mà phải gọi cho con cháu hoặc người thân để xác minh. Ngoài ra, nên hướng dẫn người cao tuổi cách từ chối các cuộc gọi đáng ngờ, không ngại cúp máy khi cảm thấy bất thường. Sự quan tâm thường xuyên của gia đình không chỉ giúp người cao tuổi có thêm kiến thức mà còn tạo cảm giác an tâm, không bị cô lập trước các tình huống phát sinh.

 Nhiều người cao tuổi trở thành nạn nhân của các chiêu trò lừa đảo núp bóng “hợp đồng nghỉ dưỡng”. Ảnh: HỒNG NGUYÊN

PV: Thưa ông, cần làm gì để giúp người cao tuổi nâng cao kỹ năng nhận diện các chiêu trò lừa đảo, nhất là trong bối cảnh các thủ đoạn ngày càng tinh vi?

TS Nguyễn Tùng Lâm: Việc phòng ngừa không thể chỉ dựa vào sự cảnh giác của từng cá nhân mà cần có sự phối hợp giữa gia đình, cộng đồng và các cơ quan chức năng. Gia đình cần thường xuyên chia sẻ các vụ việc điển hình để người cao tuổi nhận diện thủ đoạn mới. Chính quyền địa phương, hội người cao tuổi, các tổ chức đoàn thể có thể lồng ghép nội dung tuyên truyền vào các buổi sinh hoạt định kỳ, hướng dẫn người dân cách xử lý khi nhận cuộc gọi nghi vấn. Quan trọng hơn cả là xây dựng cho người cao tuổi một "phản xạ an toàn": Không tin ngay các cuộc gọi yêu cầu chuyển tiền; không cung cấp thông tin cá nhân, mã OTP hay tài khoản ngân hàng qua điện thoại; luôn kiểm chứng thông tin qua người thân hoặc cơ quan chức năng trước khi thực hiện bất kỳ giao dịch nào. Khi mỗi người cao tuổi đều có thói quen bình tĩnh xác minh thông tin, còn gia đình và cộng đồng luôn đồng hành, các đối tượng lừa đảo sẽ khó có cơ hội lợi dụng để thực hiện hành vi phạm tội.

Đồng thời, các cơ quan quản lý và doanh nghiệp viễn thông cần tăng cường bảo đảm an toàn, an ninh mạng, kiểm soát SIM rác, ngăn chặn cuộc gọi giả mạo và cảnh báo sớm các dấu hiệu lừa đảo. Người cao tuổi cần hình thành thói quen không cung cấp thông tin cá nhân, mã OTP hay chuyển tiền khi chưa xác minh rõ nguồn gốc cuộc gọi.

PV: Trân trọng cảm ơn ông!