Sự song hành giữa máy móc và đôi bàn tay thủ công của nghệ nhân cho thấy Bát Tràng đang bước vào chặng đường phát triển mới, gìn giữ những giá trị được trao truyền qua nhiều thế hệ trong nhịp đập công nghệ.

Khi công nghệ tiếp sức cho làng nghề

Trước đây, việc nung gốm chủ yếu dựa vào lò than, phụ thuộc nhiều vào kinh nghiệm “giữ lửa” của người thợ. Chỉ một sai lệch nhỏ về nhiệt độ hay thời gian nung cũng có thể khiến cả mẻ gốm bị biến dạng, nứt vỡ hoặc không đạt màu men như mong muốn.

Ngày nay, nhiều cơ sở tại Bát Tràng đã chuyển sang sử dụng lò gas, lò điện và hệ thống kiểm soát nhiệt độ tự động. Các thông số được thiết lập tương đối chính xác, giúp quá trình sản xuất chủ động hơn, giảm tỷ lệ sản phẩm lỗi, tiết kiệm nhiên liệu và hạn chế khói bụi. 

Không gian trưng bày sản phẩm tại làng gốm Bát Tràng (Hà Nội) thu hút du khách tham quan, tìm hiểu. Ảnh: VIỆT TRANG 

Công nghệ còn được ứng dụng trong xử lý đất, nghiền nguyên liệu, lọc men, tạo khuôn và sấy sản phẩm. Nhiều doanh nghiệp còn chịu chi hơn khi đầu tư cả phòng lab để chuyên nghiên cứu. Một số xưởng sản xuất tại Bát Tràng đã ứng dụng trí tuệ nhân tạo và hệ thống điều khiển tự động vào vận hành lò nung; các thông số về nhiệt độ, thời gian và từng giai đoạn nung được lập trình, giám sát tương đối chính xác, trong khi kỹ thuật đốt lò vốn được xem là một trong những công đoạn khó nhất của nghề gốm. 

Cùng với đổi mới thiết bị, nhiều cơ sở sử dụng phần mềm thiết kế mẫu, quản lý nguyên liệu, theo dõi đơn hàng và tổ chức kinh doanh. Sản phẩm được giới thiệu qua website, mạng xã hội, sàn thương mại điện tử, giúp các hộ sản xuất mở rộng thị trường. Chuyển đổi số vì thế đang trở thành một phần trong hoạt động sản xuất, quảng bá và tiêu thụ sản phẩm của làng nghề. 

Ông Vũ Đình Mạnh, Chủ tịch Hội đồng quản trị Công ty Cổ phần Không gian gốm Bát Tràng cho biết, khoa học và công nghệ giúp doanh nghiệp nâng cao năng suất, ổn định chất lượng, giảm chi phí và đáp ứng những đơn hàng lớn. Nhiều công đoạn đã được tự động hóa, nhưng với sản phẩm thủ công mỹ nghệ thì máy móc chỉ đóng vai trò hỗ trợ; kinh nghiệm, sự khéo léo và cảm xúc của nghệ nhân mới quyết định giá trị sản phẩm.

Kết hợp sản xuất hiện đại và chế tác thủ công

Công nghệ mở ra nhiều cơ hội phát triển nhưng cũng đặt ra những trăn trở đối với người làm nghề. Máy móc có thể tạo ra sản phẩm đồng đều về hình dáng, kích thước và chất lượng, giúp đáp ứng nhanh các đơn hàng lớn. 

Đối với nghề làm gốm, công nghệ có thể được sử dụng để kiểm soát chất lượng nguyên liệu, từ độ mịn của đất, tỷ lệ pha men đến nhiệt độ, thời gian nung; đồng thời hỗ trợ những công đoạn nặng nhọc hoặc mang tính lặp lại. Tuy nhiên, công nghệ không thể thay thế hoàn toàn vai trò của nghệ nhân. Những khâu tạo hình, vuốt đất, khắc họa tiết, vẽ trang trí hay phối men vẫn đòi hỏi kinh nghiệm, sự tinh tế và cảm xúc của người thợ. Mỗi sản phẩm vì thế không chỉ là vật dụng trong đời sống mà còn mang dấu ấn sáng tạo và câu chuyện của người làm ra nó.

Nhiều du khách tìm đến Bát Tràng không chỉ để mua đồ gốm mà còn muốn tìm hiểu quy trình sản xuất, trải nghiệm vuốt nặn, vẽ gốm và khám phá văn hóa làng nghề. Giá trị sản phẩm không chỉ nằm ở công năng sử dụng mà còn ở câu chuyện văn hóa được gửi gắm trong từng sản phẩm.

Nhiều cơ sở vì thế lựa chọn kết hợp giữa sản xuất hiện đại và chế tác thủ công. Máy móc đảm nhận các khâu xử lý nguyên liệu, tạo khuôn, sấy và nung; còn tạo hình, vuốt tay, khắc họa tiết, vẽ trang trí, phối men và hoàn thiện vẫn do người thợ trực tiếp thực hiện. Cách tổ chức này vừa giảm sức lao động, nâng cao hiệu quả vừa tạo điều kiện để nghệ nhân tập trung vào những công đoạn thể hiện giá trị sáng tạo. 

Đổi mới để gìn giữ và phát triển

Những chuyển biến tại Bát Tràng cho thấy tinh thần của Nghị quyết số 57-NQ/TW về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đang từng bước đi vào đời sống sản xuất. Khoa học, công nghệ là động lực quan trọng của phát triển, nhưng con người vẫn phải giữ vị trí trung tâm.

Với làng nghề Bát Tràng, công nghệ không chỉ phục vụ mục tiêu nâng cao năng suất, gia tăng giá trị kinh tế mà còn góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa, cải thiện điều kiện lao động và tạo thêm không gian sáng tạo cho các thế hệ nghệ nhân. Theo ông Vũ Đình Mạnh, các doanh nghiệp, cơ sở sản xuất cần chủ động cải tiến thiết bị, quy trình, đồng thời phối hợp với các viện nghiên cứu, trường đại học và chuyên gia để giải quyết những vấn đề về nguyên liệu, men màu, nhiệt độ nung và thiết kế sản phẩm.

Không những vậy, Bát Tràng cần duy trì song song hai hướng phát triển. Với dòng sản phẩm phổ thông, phục vụ đời sống hoặc xuất khẩu số lượng lớn, ứng dụng thiết bị hiện đại và tự động hóa là cần thiết để bảo đảm tiến độ, sự đồng đều và giá thành cạnh tranh. Với sản phẩm thủ công mỹ nghệ, nghệ thuật và độc bản, các kỹ thuật tạo hình, vuốt tay, điêu khắc, hội họa, phối men truyền thống cần tiếp tục được bảo tồn.

Để quá trình đổi mới diễn ra bền vững, cùng với đầu tư công nghệ sạch, tiết kiệm năng lượng và thân thiện với môi trường, cần hỗ trợ các hộ sản xuất nhỏ tiếp cận nguồn vốn, thiết bị và kiến thức chuyển đổi số. Việc đào tạo đội ngũ kế cận cũng cần được quan tâm để người thợ trẻ vừa thành thạo kỹ thuật truyền thống vừa biết sử dụng thiết bị, ứng dụng công nghệ số, nắm bắt xu hướng thị trường và xây dựng thương hiệu.

Hôm nay, công nghệ có thể giúp những mẻ gốm ra lò nhanh hơn, đồng đều hơn và đến với nhiều thị trường hơn. Nhưng điều làm nên sức sống bền bỉ của làng nghề vẫn là đôi bàn tay người thợ, sự sáng tạo, tình yêu nghề và niềm tự hào được gửi gắm trong từng sản phẩm. Khi công nghệ trở thành công cụ nâng tầm, thay vì làm phai nhạt giá trị truyền thống, Bát Tràng sẽ có thêm nền tảng vững chắc để gìn giữ hồn gốm trong dòng chảy hiện đại.