Nhịp tay chạm vào ký ức ngàn năm

Đâm đuống (trong tiếng Mường còn gọi là chàm đuống) là nét sinh hoạt văn hóa dân gian đặc trưng của người Mường, gắn liền với đời sống sản xuất nông nghiệp lúa nước từ thời đại Vua Hùng. Trải qua biến thiên của thời gian, từ một hoạt động lao động thường nhật, đâm đuống dần được nâng lên thành hình thức sinh hoạt văn hóa dân gian của người Việt cổ, mang trong mình tiết tấu riêng biệt, được gìn giữ và trao truyền qua nhiều thế hệ.

Theo tiếng Mường, “đuống” là máng gõ để giã lúa và “chàm” là đâm. Đuống thường được đẽo từ thân cây lớn, khoét rỗng như một chiếc thuyền độc mộc. Dụng cụ dùng để đâm vào đuống là chày, làm từ thân gỗ nhỏ, thẳng, phần giữa hơi thắt lại cho vừa tay cầm. Những vật dụng tưởng chừng giản dị ấy lại chính là “nhạc cụ” tạo nên âm thanh đặc trưng của đâm đuống.

Trình diễn đâm đuống tại Nhà Công Quán, Khu di tích lịch sử Đền Hùng (tỉnh Phú Thọ).

Gắn với đời sống lao động, công việc giã lúa chủ yếu do phụ nữ đảm nhiệm, vì vậy, đâm đuống cũng thường do nữ giới biểu diễn. Mở đầu là người phụ nữ nhiều tuổi nhất trong gia đình gọi là "chày cái” đứng ở đầu cối, giã khai mạc. Tiếp đó là con gái, cháu gái trong nhà giã nối tiếp, gọi là các “chày con”, “chày cháu”.

Trong kỹ thuật trình diễn đâm đuống, người thực hiện vận dụng 3 động tác nền tảng gồm: Giã, đập, đánh để tạo nên tiết tấu đặc trưng. Động tác giã dùng đầu chày đưa thẳng xuống, tác động trực tiếp vào thân đuống, tạo nên âm thanh trầm chắc. Động tác đập sử dụng cạnh của đầu chày tạo âm thanh vang và sắc hơn. Động tác đánh dùng hai cạnh đầu chày va vào nhau, tạo nên những thanh âm giòn, rõ, góp phần làm phong phú thêm giai điệu của bài diễn tấu.

Theo nhịp tay đâm đuống, tiếng chày chuyển điệu sang những âm thanh khác nhau như “kênh kình, kênh kình” hay “kênh kênh kình, kênh kình”, “kình kình, kình kình”... tạo nên không khí sôi động, khi dồn dập, rộn ràng, khi khoan thai, ngân nga. Kết hợp cùng những động tác múa truyền thống uyển chuyển. Từ đây, người dân gửi vào đó ước vọng muôn đời cho cư dân nông nghiệp gặp mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, cuộc sống ấm no, yên bình.

Ngày nay, đâm đuống không chỉ còn bó hẹp trong phạm vi cộng đồng người Mường mà đã được mở rộng, trở thành hoạt động văn hóa trải nghiệm dành cho nhiều đối tượng. Không chỉ phụ nữ mà nam giới hay du khách cũng có thể tham gia, góp phần lan tỏa và gìn giữ nét đẹp truyền thống. Trong khuôn khổ dịp Giỗ Tổ Hùng Vương năm 2026, hoạt động trình diễn đâm đuống trở thành một điểm nhấn đặc biệt, thu hút đông đảo người dân và du khách. Đây là hoạt động thường niên, do Ban Quản lý Khu di tích lịch sử Đền Hùng phối hợp với Trường Đại học Hùng Vương thực hiện, nhằm giới thiệu và quảng bá các giá trị văn hóa truyền thống đặc sắc của vùng Đất Tổ.

Em Nguyễn Thu Hà, sinh viên Trường Đại học Hùng Vương chia sẻ: “Khi tập luyện và biểu diễn, em cảm nhận rõ hơn ý nghĩa của từng nhịp đuống. Đó không chỉ là động tác đơn thuần mà còn là cách để chúng em hiểu và lan tỏa về văn hóa Hùng Vương”.