Vừa bước tới cổng nhà bà Phạm Thị Kim Ngân, chúng tôi đã nghe tiếng đàn nhị, trống, sênh cùng tiếng hát xẩm ngân vang. Bước vào ngôi nhà, điều khiến chúng tôi ấn tượng là những tấm bằng khen, giấy khen treo kín trên tường mà các thành viên CLB giành được tại các hội thi, hội diễn trong và ngoài tỉnh Ninh Bình.

Nghệ nhân Ưu tú Phạm Thị Kim Ngân (giữa) và các học trò luyện tập hát xẩm. 

Là học trò xuất sắc của cố nghệ nhân Hà Thị Cầu-người được xem là "báu vật" của nghệ thuật hát xẩm Việt Nam, bà Kim Ngân hiện là Nghệ nhân Ưu tú (NNƯT) của hát xẩm Ninh Bình. Với bà, bảo tồn xẩm không chỉ là lưu giữ những làn điệu cổ mà còn phải có trách nhiệm truyền dạy cho giới trẻ.

Ý tưởng ấy được hiện thực hóa từ năm 2014, khi bà thành lập CLB hát xẩm Kim Ngân. Điều đặc biệt là lớp học đầu tiên bắt đầu từ chính con cháu nội ngoại trong gia đình. Bà quan niệm muốn giữ được di sản thì trước hết phải truyền tình yêu ấy cho thế hệ trẻ gần gũi nhất. Khi các con, các cháu say mê luyện hát, những người hàng xóm, bạn bè cũng tò mò tìm đến học. Tiếng lành đồn xa, số lượng học viên đến CLB xin học hát xẩm ngày càng đông.

Vừa giới thiệu về kỹ thuật hát xẩm và sử dụng các loại nhạc cụ, NNƯT Kim Ngân vừa chia sẻ: “Đến nay, CLB đã mở được hàng chục lớp cho hàng trăm học sinh trên địa bàn xã Yên Từ và một số xã lân cận theo học để biết hát xẩm và có thể hát hay".

Điều đáng quý là các lớp học của CLB đều được tổ chức miễn phí. Với bà Kim Ngân, hoạt động truyền dạy hát xẩm không phải là nghề để kiếm sống mà là trách nhiệm với di sản cha ông để lại. Vì thế, ai có niềm yêu thích đều được bà tận tình hướng dẫn, từ cách lấy hơi, nhả chữ đến lối biểu cảm đặc trưng của xẩm.

Dù vậy, đến với hát xẩm thì tình yêu thôi là chưa đủ, mà người học cần kiên trì trong một thời gian dài. "Xẩm rất khó học, khó nghe. Người có năng khiếu phải mất ít nhất một năm mới hát được; người bình thường có thể cần từ 3 đến 4 năm. Nhưng mỗi lần biểu diễn là một lần đưa xẩm đến gần công chúng hơn, để người nghe cảm nhận vẻ đẹp nhân văn trong từng thanh âm mộc mạc", NNƯT Kim Ngân nói.

Nhờ sự kiên trì, tâm huyết ấy của nghệ nhân đã tạo nên một thế hệ học trò yêu xẩm bằng đam mê. Trong số đó có em Phạm Như Quỳnh, người gắn bó với CLB nhiều năm. Quỳnh thừa nhận việc học xẩm rất khó, từ cách luyến láy, nhả chữ đến việc truyền tải cảm xúc trong từng câu hát. Thế nhưng, càng học em càng cảm nhận được chiều sâu văn hóa của loại hình nghệ thuật này và quyết tâm theo đuổi bằng tất cả tình yêu.

Không chỉ truyền dạy tại CLB, NNƯT Kim Ngân còn thường xuyên được mời giảng dạy, trợ giảng tại các lớp truyền dạy hát xẩm ở nhiều nơi. Các thành viên CLB cũng tích cực tham gia hội diễn, liên hoan văn nghệ, các chương trình giao lưu trong và ngoài tỉnh Ninh Bình, giành nhiều giải thưởng tập thể và cá nhân. Đặc biệt, việc đưa hát xẩm vào truyền dạy ngoại khóa trong các trường học ở Ninh Bình đã giúp nhiều học sinh lần đầu tiên được tiếp cận trực tiếp với một loại hình nghệ thuật dân gian độc đáo.

Với bà Kim Ngân, điều hạnh phúc nhất không nằm ở những tấm bằng khen hay giải thưởng, mà là khi nhìn thấy ngày càng nhiều gương mặt trẻ cất lên những câu xẩm mộc mạc, giàu cảm xúc. Bà cho rằng, sẽ rất ít người chọn hát xẩm như một nghề để mưu sinh, nhưng chỉ cần các em xem việc học xẩm là niềm đam mê và trách nhiệm gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc thì di sản ấy sẽ không bao giờ biến mất.