Đánh thức âm sắc Việt từ cuộc thi nhạc cụ dân tộc toàn quốc

Âm sắc và bản sắc độc đáo của nhạc cụ dân tộc hội tụ

Điểm sáng dễ nhận thấy tại cuộc thi năm nay chính là tính đa dạng, phong phú của các chất liệu âm nhạc hội tụ từ khắp mọi miền đất nước. Qua 4 bảng thi (độc tấu và hòa tấu dành cho khối kịch hát dân tộc cùng khối ca múa nhạc, cơ sở đào tạo), khán giả và Hội đồng giám khảo đã được đắm chìm trong không gian âm thanh đa sắc màu.

Âm sắc nhạc cụ dân tộc Việt Nam có sự phân hóa vô cùng độc đáo. Đó là sự tinh tế, lịch lãm, sâu lắng của âm nhạc cung đình, nhạc cổ Huế; rộn ràng, phóng khoáng của đờn ca tài tử và cải lương Nam Bộ; mộc mạc mà độc đáo của âm nhạc dân tộc Khmer; sự mênh mang đại ngàn của không gian văn hóa Tây Nguyên với tiếng đàn T’rưng, sáo Dark war; cho đến những giai điệu then, điệu lượn mang âm hưởng Việt Bắc nơi địa đầu Tổ quốc... Âm thanh sâu lắng, mềm mại như tiếng lòng con người của cây đàn bầu; thanh âm trong trẻo, ngân vang, mềm mại và vô cùng phong phú sắc thái của đàn tam thập lục; hay cách chơi nổi bật của nghệ sĩ đàn K’ni (còn gọi là đàn tình yêu)-nhạc cụ độc đáo của đồng bào các dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên (Gia Rai, Ba Na, Xơ Đăng...) với cách tạo âm thanh kỳ diệu qua khoang miệng của người chơi; đàn nguyệt trữ tình hay tiếng guitar phím lõm tha thiết... mỗi loại nhạc cụ mang một “hồn vía” riêng, kết tinh tâm hồn và bản sắc của từng cộng đồng dân tộc.

Tiết mục biểu diễn đàn tranh của thí sinh tại cuộc thi khu vực phía Bắc tổ chức ở Thái Nguyên. Ảnh: VI LIÊN

Sự độc đáo còn thể hiện ở tư duy sáng tạo của các đoàn. Nhà hát Nghệ thuật Lâm Đồng đoạt giải nhất hòa tấu với các tác phẩm trên đàn T’rưng và nhạc cụ Tây Nguyên (Lời đại ngàn). Nghệ sĩ Y Cel Niê (Đoàn Ca múa dân tộc Đắk Lắk) chinh phục giải nhất độc tấu bằng tác phẩm sáo Dark war (Quay quay) do chính anh sáng tác. Tại khối kịch hát truyền thống, các đơn vị như Nhà hát Chèo Hưng Yên, Nhà hát Chèo Quân đội, Nhà hát Nghệ thuật Ca kịch Huế, Nhà hát Nghệ thuật Hát bội TP Hồ Chí Minh; các đơn vị nghệ thuật khác của Quân đội như Nhà hát Ca múa nhạc Quân đội, Trường Đại học Văn hóa Nghệ thuật Quân đội, Đoàn Văn công Quân khu 1 đã đưa những thang âm bài bản cổ đan xen hài hòa với tư duy dàn dựng hiện đại, cho thấy khả năng biểu đạt phong phú của nhạc cụ dân tộc khi chuyển tải cả đề tài lịch sử, cách mạng, hội nhập quốc tế lẫn hơi thở cuộc sống hôm nay.

Sự tiếp nối thế hệ và khát vọng vươn xa

Tín hiệu đáng mừng tại cuộc thi năm nay là sự xuất hiện của lực lượng nghệ sĩ trẻ. Nhiều diễn viên, sinh viên Học viện Âm nhạc quốc gia Việt Nam, Nhạc viện TP Hồ Chí Minh, Học viện Âm nhạc Huế hay Trường Đại học Văn hóa Nghệ thuật Quân đội đã bước lên sân khấu với phong thái tự tin, kỹ thuật diễn tấu bài bản và sự am hiểu sâu sắc về cổ nhạc. Không dừng lại ở việc trả bài theo lối mòn, một số nghệ sĩ trẻ đã chủ động sáng tác và trình diễn chính tác phẩm của mình, khẳng định tinh thần tiếp nối bền bỉ và ý thức đóng góp những sáng tác mới cho kho tàng nhạc cụ dân tộc.

Cuộc thi năm nay được mở rộng với sự tham gia của các đơn vị ngoài công lập như Trường nhạc Xuân Việt (tỉnh Cà Mau), Công ty TNHH Dấu ấn Show (TP Hồ Chí Minh), Công ty Cổ phần Truyền thông và phát triển giáo dục nghệ thuật Starlab (Hà Nội)... cho thấy sức lan tỏa mạnh mẽ âm nhạc truyền thống của dân tộc.

Cùng với việc gìn giữ bài bản cổ, khát vọng đưa thanh âm nhạc cụ dân tộc bước ra không gian sáng tạo mới cũng biểu hiện rõ nét. Ban tổ chức đã cho phép chuyển soạn, phối khí các tác phẩm âm nhạc nước ngoài kinh điển cho nhạc cụ dân tộc, cũng như thử nghiệm sự giao thoa với Rock, Pop hay giao hưởng phương Tây. Những thử nghiệm này khi được thực hiện trên nền tảng chuyên môn vững vàng không làm mất đi tính dân tộc, mà còn mở ra con đường đưa di sản âm nhạc Việt Nam hòa nhập vào dòng chảy đương đại, tiếp cận rộng rãi hơn với giới trẻ và bạn bè quốc tế.

Bên cạnh những điểm sáng, cuộc thi cũng đặt ra nhiều trăn trở cho giới chuyên môn. Theo Nghệ sĩ Nhân dân (NSND) Huỳnh Tú, đó là nguy cơ “điện tử hóa” và làm biến dạng âm sắc truyền thống. Trong bối cảnh công nghệ phát triển mạnh mẽ, việc ứng dụng ánh sáng, màn hình LED hay hiệu ứng visual được khuyến khích để tăng trải nghiệm thị giác. Tuy nhiên, ở một số tiết mục, việc lạm dụng nhạc cụ điện tử và các thiết bị khuếch đại âm thanh đã vô tình làm lu mờ âm sắc mộc mạc, tinh tế và giá trị biểu cảm nguyên bản của nhạc cụ truyền thống. Âm sắc đàn bầu, đàn tranh hay sáo trúc khi bị qua xử lý điện tử quá đà dễ trở nên đanh cứng, mất đi độ rung, độ nảy và cái “hồn” vốn có. 

Cuộc thi cũng cho thấy sự chênh lệch trình độ và nguy cơ thiếu hụt lực lượng kế cận. Chất lượng biểu diễn giữa các đoàn chưa thực sự đồng đều. Số lượng tác phẩm chạm đến chiều sâu nghệ thuật và làm chủ kỹ thuật ở mức độ đỉnh cao vẫn còn hạn chế. Đáng lo ngại hơn cả là thực trạng khủng hoảng thiếu nhạc công trẻ tại các đơn vị nghệ thuật truyền thống (tuồng, chèo, cải lương...). Theo lý giải của NSND Nguyễn Xuân Bắc, Cục trưởng Cục Nghệ thuật biểu diễn (Bộ VHTTDL), công tác tuyển sinh đầu vào tại các cơ sở đào tạo gặp nhiều khó khăn; cơ chế đãi ngộ còn nhiều bất cập khiến nghệ sĩ trẻ khó sống thuần túy bằng lương biên chế, buộc phải bươn chải bên ngoài. Nhiều dàn nhạc hiện vẫn phải trông cậy vào các nghệ sĩ đã đến tuổi nghỉ hưu vì không có lực lượng kế cận gánh vác.

Đường dài cho nhạc cụ dân tộc

Để các cuộc thi không dừng lại ở một sự kiện biểu diễn định kỳ mà thực sự trở thành cú hích cho sự phát triển của nghệ thuật truyền thống, NSND Nguyễn Xuân Bắc cho rằng, cần triển khai đồng bộ các giải pháp như: Các cơ sở đào tạo và đơn vị nghệ thuật chú trọng hơn nữa đến chiều sâu nghệ thuật, nắm vững đặc trưng kỹ thuật và tính thống nhất trong biểu diễn hòa tấu; nâng cao nhận thức về việc bảo tồn “âm sắc mộc” của nhạc cụ dân tộc; tiết chế hợp lý việc sử dụng nhạc cụ điện tử và công nghệ âm thanh; giữ gìn tính nguyên bản và thẩm mỹ bác học của âm nhạc truyền thống.

Cùng với đó, trong thời gian tới, Cục Nghệ thuật biểu diễn và Hội Nhạc sĩ Việt Nam tăng cường hợp tác để mở các cuộc thi sáng tác chuyên biệt cho độc tấu và hòa tấu nhạc cụ dân tộc; đặt hàng các tác phẩm chất lượng cao, vừa mang hơi thở thời đại vừa tôn vinh được biên độ biểu cảm của từng loại nhạc cụ. “Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị và Nghị quyết số 28/2026/QH16 của Quốc hội với các chính sách đặc thù trong việc phát hiện, đào tạo, bồi dưỡng và đãi ngộ nghệ sĩ nhạc cụ dân tộc đang dần cụ thể hóa bằng những kế hoạch hành động cụ thể để các tài năng trẻ yên tâm cống hiến, gắn bó lâu dài với nghề”, NSND Nguyễn Xuân Bắc cho hay.

Giữ gìn bản sắc không có nghĩa là khép kín, mà là bảo tồn cốt lõi âm sắc dân tộc để từ đó tự tin sáng tạo và hội nhập. Thông qua Cuộc thi độc tấu và hòa tấu nhạc cụ dân tộc toàn quốc 2026, với sự quan tâm của Nhà nước và với tâm huyết của các thế hệ nghệ sĩ cùng những giải pháp căn cơ sau cuộc thi, tin rằng thanh âm của nhạc cụ dân tộc Việt Nam sẽ tiếp tục được đánh thức, hội tụ và tỏa sáng rực rỡ hơn nữa trên hành trình khẳng định vị thế văn hóa dân tộc.