Sống động những sắc màu thổ cẩm Mai Châu
QĐND Online - Đến Mai Châu-Hoà Bình, ta có cảm giác như thoảng trong gió ngàn hồn thơ Quang Dũng “Nhớ ôi Tây Tiến cơm lên khói/ Mai Châu mùa em thơm nếp xôi..”, Mai Châu có những đặc sản nổi tiếng mà mỗi khi có dịp qua đây ta không thể không thưởng thức như xôi nếp nương, rượu cần và cả điệu múa xoè làm mê mẩn lòng người. Ở đây còn có một thứ đặc sản quý mang đậm nét văn hoá của vùng sơn cước, đó là thổ cẩm – một món quà lưu niệm mà du khách đến Mai Châu bao giờ cũng tìm mua về bằng được.
Hình ảnh những cô gái Thái xinh đẹp hát khắp tua rất hay, múa xoè rất giỏi, đồng thời cũng là những người thợ dệt thổ cẩm tài hoa đang mải mê bên khung cửi kiên nhẫn dệt từng đường vải, thêu từng hoa văn, khéo léo đẩy con thoi, luồn sợi chỉ… đã trở thành biểu tượng văn hoá đẹp và sống động của vùng đất du lịch Mai Châu.
Rộn rã tiếng thoi đưa
Đến nơi nào của Mai Châu bạn cũng có thể dễ dàng tìm thấy một chiếc khung cửi dệt vải thổ cẩm. Ở đây nghề dệt thủ công rất phát triển, mỗi gia đình người Thái có vài khung cửi. Bàn tay cần cù, tinh tế của người phụ nữ Thái đã tạo nên những mảng màu rực rỡ, những mô típ hoa văn cách điệu hình thú, chim muông, cây cỏ… rất sinh động trên tấm thổ cẩm làm say lòng biết bao du khách gần xa.
 |
Con gái Thái ngoài lao động giỏi, chăm chỉ ruộng nương ít nhất cũng phải biết kéo sợi, dệt vải. Họ biết tìm cây tô mộc (cây phang) làm màu đỏ, cây chàm (hóm) làm màu xanh và đen, củ nghệ (nghín) làm màu vàng, biết cô đặc lá chàm qua nhiều động tác phức tạp và kỹ thuật làm “chua” bằng nước lá trầu, nước chanh cùng lá các loại cây có chất keo làm bền sợi, sau đó mới đem nhuộm màu. Đến tuổi lấy chồng, người con gái phải tự tay dệt lấy vỏ chăn, đôi gối, đôi đệm… để đem về nhà chồng. Những cô gái nết na, chăm chỉ, giỏi dệt thổ cẩm tuy không mấy nhan sắc cũng thường “đắt chồng”. Ngược lại, những cô gái tuy có nhan sắc mà không biết dệt vải không những bị “ế” mà còn bị chê trách. Tục ngữ Thái có câu:
“Con gái nối nghiệp dệt hoa, con trai nối nghiệp dòng họ”.
Con gái Thái phải học, phải siêng năng, cần cù chịu khó thì mới nối nghiệp dệt hoa được. Ngay từ khi còn nhỏ, các bé gái đã được mế cho nằm cạnh xem kéo sợi, dệt vải, lớn lên cho đi theo trồng bông. Lên bảy, lên tám các em đã biết tập dệt thổ cẩm. Đến tuổi 13-14 đã dệt thành thạo:
“Dệt úp tay thành hoa
Dệt ngửa tay thành lá”
Những tấm thổ cẩm thể hiện sự khéo léo tài hoa của người phụ nữ, là nơi gửi gắm ước mơ, khát vọng, cũng là nơi dệt nỗi nhớ, niềm thương. Vì vậy, thổ cẩm không chỉ quan trọng trong cuộc sống hàng ngày mà còn là linh hồn, là nét văn hoá không thể thiếu. Trước đây, để dệt được cạp váy, khăn, áo, thời gian được tính bằng “mùa trăng”. Muốn làm ra một bộ vỏ gối, chăn đệm còn lâu hơn nữa, bởi thổ cẩm có rất nhiều hoa văn. Giá trị của tấm thổ cẩm chính là những nét hoa văn tinh xảo, lạ mắt màu sắc cuốn hút như một bức tranh. Tận mắt chứng kiến các công đoạn để cho ra đời tấm thổ cẩm, mới thấy hết được sự kỳ công, tỉ mỉ, kiên trì, sự tinh tế trong từng cử chỉ, thao tác, bởi đó chính là công sức bao tháng ngày của người phụ nữ Thái. Cầm trên tay mảnh vải thổ cẩm bạn có thể cảm nhận được màu xanh của cây lá, màu vàng, trắng, hồng, đỏ của hoa rừng, màu vàng rực rỡ của ánh nắng mặt trời, những đường nét hoa văn trên mảnh vải thổ cẩm thể hiện nét đẹp tâm hồn của người phụ nữ Thái.
Tính cách và tuổi tác được thể hiện rất rõ trên những sản phẩm thổ cẩm. Với những cô gái Thái đang yêu thì không thể giấu nổi tình cảm của mình bằng những gam màu sáng chủ đạo. Còn những người phụ nữ lớn tuổi thì thiên về những gam màu trầm, mát dịu về những đường nét rắn rỏi và đậm nét suy tư.
Để dệt được một tấm vải thổ cẩm đòi hỏi người dệt phải trải qua rất nhiều công đoạn, vì dệt thổ cẩm ở Mai Châu hầu hết không sử dụng máy móc mà chỉ dùng tay và chân. Người dệt phải dùng những nguyên liệu tự mình tạo nên từ trồng dâu, nuôi tằm và cây bông cỏ. Từ hai nguyên liệu chính này, họ dệt thành những tấm vải với những hoa văn hết sức đa dạng, phong phú. Nhiều vị khách đến với Mai Châu đã cho rằng đây là loại vải có chất lượng cao vì 100% sợi vải đều bằng cotton. Tuy nhiên, giai đoạn chăm sóc hai loại cây này đều phải mất nhiều thời gian, nhất là với cây bông cỏ phải sau 3 tháng thì cây mới cho thu hoạch.
Đối với sợi thổ cẩm bằng tơ tằm còn phải mất khá nhiều thời gian, một vòng tằm là 28 ngày, sau khi thu được những nong kén vàng óng, người phụ nữ Thái tiếp tục xe sợi. Công đoạn này đòi hỏi chị em phải hết sức khéo tay thì sợi vải mới mịn, đều, khi dệt thành vải mới có chất lượng tốt.
Thổ cẩm Mai Châu đẹp nổi tiếng bởi sự trau chuốt của người phụ nữ Thái. Nét đẹp ấy đã được đưa vào trong trang phục của người Thái rất rõ: khăn chít ngang đầu, áp ba gang màu thanh thiên, váy thâm chùng kín gót, mỗi cô quấn quanh ngực một tấm thổ cẩm làm “cạp váy” ép chặt bộ ngực tạo nên vẻ dịu dàng kín đáo. Không có một nét phô diễn, khơi gợi nhưng khiến cho ta nhớ mãi tôn trọng và nâng niu.
Nghề dệt thổ cẩm của người Thái Mai Châu có từ rất lâu đời. Trước đây, khi kinh tế chưa phát triển, vải thổ cẩm được làm ra chủ yếu để phục vụ nhu cầu trong gia đình, làm của hồi môn khi con gái về nhà chồng, sử dụng trong tang lễ và một phần để trao đổi theo phương thức vật đổi vật, phụ thêm cho kinh tế gia đình. Khái niệm làm ra sản phẩm để bán còn quá xa lạ.
Ngày nay, kinh tế phát triển, thổ cẩm đã có mặt trên thị trường và trở thành mặt hàng được ưu chuộng. Kế thừa và phát huy những tinh tuý mà nghề dệt thổ cẩm cổ truyền của ông bà để lại kết hợp với sự sáng tạo tinh tế, đôi bàn tay khéo léo của người phụ nữ đã tạo ra những sản phẩm mới đặc trưng, vừa mang nét văn hoá truyền thống của dân tộc Thái vừa mang tính hiện đại để đáp ứng nhu cầu thị trường.
Đi qua các xóm, bản ở Mai Châu ta thường bắt gặp hình ảnh của các cô gái Thái xinh đẹp miệt mài bên khung cửi, dịu dàng trong lách cách tiếng thoi đưa rộn rã vui tai. Thoả thích ngắm nhìn và chọn lựa những mặt hàng thổ cẩm mang đậm dấu ấn của văn hoá Thái rực rỡ sắc màu, đa dạng về mẫu mã, chủng loại như váy áo, khăn, mũ, ví, túi sách… được bày bán dọc lối đi vào bản và ngay dưới chân cầu thang nhà sàn. Thú vị hơn, du khách có thể đặt vải ở bất cứ một khung cửi nào, chỉ vài tiếng đồng hồ sau chiếc áo thổ cẩm theo thiết kế riêng đã được hoàn thành. Mặt hàng chủ đạo, rất được ưu chuộng đem lại thu nhập cao cho người dân hiện nay là khăn tống và khăn pha lai.
Bà Hà Thị Vương (58 tuổi xóm Vãng) cho biết: để dệt được một bộ váy, áo, khăn… những người bình thường chỉ cần học 6 tháng là có thể dệt được. Tuy nhiên để trở thành một người thợ dệt thổ cẩm giỏi, tay nghề cao, dệt ra nhiều sản phẩm đẹp và có chất lượng thì có khi phải hết cả đời người. Bởi vì phải có lòng yêu nghề và dồn tất cả tâm huyết của mình vào đó mới mong đạt được.
Nghề dệt thổ cẩm đã mang lại cho người dân nguồn thu nhập và cuộc sống khá ổn định. Thổ cẩm Mai Châu đã có mặt trên khắp mọi miền đất nước, xuất khẩu đi các nước Châu Âu, đặc biệt là Nhật Bản và rất được ưa chuộng.
Ông Lương Song Toàn, nhà nghiên cứu văn hoá dân gian cho rằng: Hoa văn trên thổ cẩm của dân tộc Thái đa dạng kiểu dáng, màu sắc như chim muông, hoa lá, voi ngựa, nhà sàn… được người dệt bài trí tuỳ theo công dụng của từng loại, mỗi mặt phà, cạp váy, khăn có kiểu hoa văn khác nhau và được người dệt gửi tâm hồn và ước mơ trong đó.
Dệt thổ cẩm chính là nét sinh hoạt văn hoá của đồng bào Thái Mai Châu. Nâng niu, gìn giữ giá trị văn hoá truyền thống, lưu truyền cho thế hệ hôm nay, đó là “hoa văn trên bản Thái”. Hy vọng rằng thổ cẩm truyền thống ở Mai Châu ngày một phát triển bền vững mà ở đó luôn chứa đựng và lưu giữ những giá trị văn hoá của dân tộc. Phát triển du lịch văn hoá sinh thái để dệt thổ cẩm trở thành làng nghề, dựa trên sự kết hợp hài hoà giữa truyền thống và hiện đại, tạo ra một nét riêng cho du lịch Mai Châu tiếp tục phát triển, thu hút ngày càng nhiều hơn du khách thập phương đến chiêm ngưỡng vẻ đẹp của bản làng.
Bài, ảnh: Đinh Thị Mai Lan