Nhận diện, phát huy giá trị thực sự của lễ hội chọi trâu

Lợi bất cập hại

Lễ hội chọi trâu Hải Lựu 2018 vừa diễn ra cuối tuần qua, thu hút hàng vạn người dân địa phương và du khách đến xem các ông Cầu tranh tài. Lễ hội chọi trâu Hải Lựu có bề dày truyền thống nhưng về kinh nghiệm tổ chức thì lãnh đạo địa phương và Ban tổ chức vẫn còn lúng túng. Ban tổ chức Lễ hội chọi trâu Hải Lựu 2018 đã xây dựng nội dung bán vé xem lễ hội (Kế hoạch số 30/KH-UBND do UBND xã Hải Lựu ban hành), nhưng sau các cuộc làm việc với Cục Văn hóa cơ sở (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) và công văn đôn đốc công tác tổ chức do Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (VHTT&DL) ban hành, hoạt động bán vé xem lễ hội đã bị hủy bỏ. Tuy nhiên, Ban tổ chức vẫn khuyến khích du khách công đức từ 300.000 đồng trở lên để được vào khán đài A (vị trí đẹp, có mái che) xem chọi trâu. Lễ hội chọi trâu Hải Lựu 2018 mở cửa tự do, dân vào xem đông nên lực lượng an ninh vào sáng 4-3 (ngày diễn ra vòng chung kết) đã phải đóng cửa sân từ 7 giờ. Nhiều du khách có giấy mời và giấy chứng nhận công đức không được vào sân nên dẫn đến cảnh cãi cự, lời qua tiếng lại khá phản cảm.

Theo ông Nguyễn Quốc Huy, Trưởng phòng Quản lý hoạt động lễ hội (Cục Văn hóa cơ sở, Bộ VHTT&DL): Nhìn chung công tác bảo đảm an ninh trật tự, an toàn được Ban tổ chức Lễ hội chọi trâu Hải Lựu 2018 thực hiện nghiêm túc. Loa phát thanh ở khu vực lễ hội liên tục nhắc du khách về vấn đề an ninh, trật tự, ứng xử văn minh. Ban tổ chức đã áp dụng phương án đóng cửa sân vận động khi đầy khán giả nhằm bảo đảm an toàn.

Bên cạnh đó, dù đã có công văn của Bộ VHTT&DL nhắc Ban tổ chức Lễ hội chọi trâu Hải Lựu vận động, tuyên truyền chủ trâu không giết mổ và bán thịt trâu chọi, thế nhưng ngay sau khi lên ngôi vô địch chưa đầy 30 phút, ông Cầu số 03 đã bị giết mổ, đem bán thịt. Các chủ trâu khác cũng thiết tha xin mổ thịt trâu vì các ông Cầu sau khi tham dự lễ hội đã bị thương, sức khỏe không bảo đảm. Giá thịt trâu cao ngất ngưởng. Trâu vô địch ban đầu được “hét” 3 triệu đồng/kg. Sau ít khách nên người bán tự động hạ giá xuống 1 triệu đồng/kg. Việc giết mổ trâu chọi là “chuyện thường ngày ở huyện” mỗi khi có lễ hội chọi trâu. Thậm chí có trường hợp chủ trâu vô địch còn liều lĩnh đánh tráo, bán trâu (sống) cho người dân nơi khác dẫn tới việc bị đuổi khỏi dòng họ.

Việc bảo đảm an toàn ở Lễ hội chọi trâu Đồ Sơn, Hải Lựu đã có bước tiến rõ rệt. Không chủ trâu, nài trâu, không có cá nhân nào xuất hiện trong sới chọi khi các ông Cầu tranh tài. Nếu phát hiện trâu có biểu hiện lạ thường, Ban tổ chức kiên quyết không cho thi đấu.  

Chọi trâu ở Đồ Sơn, Hải Lựu… là những lễ hội truyền thống, có ý nghĩa tâm linh, văn hóa, tôn giáo, phản ánh cuộc sống vật chất, tinh thần của người Việt bao đời nay. Để được giao nuôi ông Cầu ở những lễ hội trên không đơn giản chút nào. Cả dòng họ, hội đoàn phải họp nhiều buổi, chọn ra những người có tâm, có đức, gia đình yên ấm, có uy tín ở địa phương, bàn giao nuôi trâu chọi. Sau lễ cúng ở đình làng, trâu được gọi là ông Cầu sẽ được nuôi dưỡng, chăm sóc cẩn thận.

Bảo đảm hài hòa phần lễ, phần hội

Khi Lễ hội chọi trâu Hải Lựu được khôi phục vào năm 2002 (tương truyền lễ hội này có từ thế kỷ 2 trước Công nguyên), tác giả vẫn nhớ dòng người từ Hà Nội rồng rắn đi xe men triền đê tìm về với lễ hội. Ngày nay, ở các lễ hội chọi trâu, yếu tố lễ không được mấy chú trọng, mà chủ yếu Ban tổ chức lẫn du khách chỉ háo hức chờ phần hội diễn ra. Có lễ hội chọi trâu (mới xuất hiện được 5 năm), doanh nghiệp địa phương mua mấy con trâu một lúc, rồi tặng cho các hội, đoàn để lấy mối quan hệ. Trâu non lẫn chủ trâu thiếu kinh nghiệm chăm sóc nên vào sới, trâu nào trâu đấy cứ nhởn nhơ… gặm cỏ. Có chủ trâu chỉ chăm chăm mong trâu sớm thua cuộc để còn tranh thủ mổ bán thịt kiếm lời.

Rồi cũng có địa phương kết hợp với đơn vị truyền thông tổ chức lễ hội chọi trâu; năm đầu tiên thắng lớn, thấy “ngon”, nên chủ động tách ra làm riêng, nhưng do “ăn xổi ở thì”, không siết chặt được các hoạt động giết mổ, gây phản cảm nên bị dư luận lên tiếng. Lãnh đạo Cục Văn hóa cơ sở (Bộ VHTT&DL) từng nhấn mạnh, các hội chọi trâu ở huyện Phúc Thọ (Hà Nội), Phú Sơn (Bắc Ninh) và Bảo Thắng (Lào Cai) không phải lễ hội truyền thống của địa phương, không gắn với giá trị văn hóa mà ngược lại còn mang tính thương mại nên có ý kiến với địa phương yêu cầu loại bỏ.

Chọi trâu cùng với chọi dê, chọi ngựa… đều là những lễ hội gắn với yếu tố văn hóa, tâm linh có từ lâu đời, đã ăn sâu bám rễ vào trong tiềm thức văn hóa của người Việt; đồng thời được xã hội, các cấp, ngành công nhận. Vấn đề là địa phương được cấp phép tổ chức lễ hội chọi trâu phải bảo đảm hài hòa phần lễ, phần hội, tránh sa đà vào việc kinh doanh thương mại, ảnh hưởng tới hình ảnh của lễ hội cũng như truyền thống của địa phương.

MINH MINH