Điểm mới quan trọng đầu tiên của Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản năm 2026 là nâng cao yêu cầu và thiết lập cơ chế kiểm soát nhiều lớp đối với một số nhóm tác phẩm, tài liệu có yêu cầu quản lý cao. Nếu Điều 24 Luật Xuất bản năm 2012 chủ yếu quy định thẩm định trước khi tái bản đối với một số nhóm tác phẩm, tài liệu và khi có dấu hiệu vi phạm khoản 1 Điều 10, thì Điều 24 của Luật sửa đổi năm 2026 quy định về “Tác phẩm, tài liệu phải thẩm định nội dung trước khi xuất bản, tái bản”. Theo đó, đối với tác phẩm, tài liệu về lịch sử cách mạng, chủ quyền, an ninh quốc gia, lãnh tụ, lãnh đạo đất nước, anh hùng dân tộc thuộc danh mục do Chính phủ quy định, nhà xuất bản phải thẩm định bản thảo trước khi đăng ký kế hoạch xuất bản. Đây là sự chuyển đổi từ cơ chế thẩm định có điều kiện, chủ yếu ở khâu tái bản, sang thẩm định chủ động ngay từ trước khi đăng ký kế hoạch xuất bản đối với nhóm nội dung đặc thù.

Luật sư Đoàn Minh Sơn, Đoàn Luật sư TP Hà Nội, cho rằng: Rất cần thiết và hợp lý về mặt quản lý nhà nước với nhóm đề tài có nội dung quan trọng kể trên bởi sai sót về nội dung đều có khả năng dẫn đến cách hiểu sai về lịch sử, chủ quyền, lợi ích quốc gia hoặc đường lối, chủ trương và chính sách của Đảng và Nhà nước. Trong thực tiễn, nếu những vấn đề như vậy chỉ được phát hiện sau khi xuất bản phẩm đã được phát hành rộng rãi, đặc biệt trên môi trường số, thì việc đính chính, thu hồi hoặc xử lý sau đó có thể không loại bỏ hoàn toàn tác động đã phát sinh.

Điểm mới thứ hai là trách nhiệm được phân định thành nhiều lớp. Sau khi nhà xuất bản thẩm định, kết quả thẩm định được gửi để cơ quan chủ quản xem xét, đánh giá và phê duyệt kế hoạch xuất bản. Sau khi nộp lưu chiểu, đối với xuất bản phẩm thuộc nhóm quy định tại khoản 1 Điều 24, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch thẩm định và cho ý kiến trước khi phát hành, trừ trường hợp được miễn theo quy định. Như vậy, có thể khái quát thành ba vòng kiểm soát. Đây là điểm mới mang tính hệ thống, làm rõ trách nhiệm của từng chủ thể: Nhà xuất bản thẩm định bản thảo; cơ quan chủ quản xem xét, phê duyệt kế hoạch; cơ quan quản lý nhà nước thẩm định, cho ý kiến trước phát hành. Điểm mới này giúp phòng ngừa rủi ro về nội dung.

Điều dư luận quan tâm là việc thẩm định liệu có thực chất hay không? Điều quan trọng là biên tập viên phải kiểm chứng nguồn tư liệu, sự kiện, nhân vật, địa danh, thời gian, chức danh, trích dẫn; phân biệt rõ sự kiện lịch sử với kết luận nghiên cứu và nhận định riêng của tác giả. Những vấn đề quan trọng hoặc phức tạp phải được đối chiếu nhiều nguồn, ưu tiên tư liệu gốc, văn kiện chính thức, hồ sơ lưu trữ và các công trình nghiên cứu có độ tin cậy; khi cần thiết phải xin ý kiến chuyên gia đầu ngành.

Theo PGS, TS Vũ Trọng Lâm, Giám đốc - Tổng biên tập Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật: Đối với nội dung lịch sử, tính chính xác phải gắn với quan điểm lịch sử cụ thể. Không chỉ kiểm tra một sự kiện có đúng hay không, biên tập viên còn phải xem sự kiện được đặt trong bối cảnh nào, được lý giải ra sao; có bị tách khỏi điều kiện lịch sử cụ thể, tuyệt đối hóa một chi tiết, đánh giá phiến diện nhân vật hoặc đồng nhất quan điểm của tác giả với quan điểm chính thống hay không. Đây là những vấn đề có thể không biểu hiện thành “lỗi dữ kiện” nhưng lại trực tiếp ảnh hưởng đến giá trị chính trị, tư tưởng của tác phẩm.

 Bạn đọc trẻ tham dự tọa đàm, giới thiệu sách "Hồi ức Quảng Trị" do Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật tổ chức, tháng 9-2025. Ảnh: NGUYỄN CHẮT

Cũng cần phân biệt rằng yêu cầu quản lý chặt đối với khâu biên tập không phải là điểm hoàn toàn mới của Luật năm 2026. Luật Xuất bản năm 2012 đã quy định tại khoản 4 Điều 23: Đối với tác phẩm, tài liệu về lý luận chính trị, lịch sử, tôn giáo, chủ quyền quốc gia, hồi ký, nhà xuất bản “không được liên kết biên tập sơ bộ bản thảo”. Vì vậy, điểm mới của Luật năm 2026 chủ yếu nằm ở cơ chế thẩm định trước xuất bản và cơ chế kiểm soát nhiều lớp, chứ không phải lần đầu tiên đặt ra yêu cầu kiểm soát với xuất bản phẩm có nội dung quan trọng.

Đồng thời, cần hiểu đúng rằng, cơ chế mới không đồng nghĩa với kiểm duyệt tất cả tác phẩm trước khi xuất bản. Nguyên tắc “Nhà nước không kiểm duyệt tác phẩm trước khi xuất bản” được quy định tại khoản 2 Điều 5 Luật Xuất bản năm 2012 và không bị thay đổi theo hướng đó trong Luật sửa đổi năm 2026. Cơ chế mới là thẩm định, kiểm soát có trọng điểm đối với những nhóm nội dung được pháp luật xác định, nhằm phòng ngừa rủi ro và bảo đảm chất lượng, an toàn nội dung.

PGS, TS Vũ Trọng Lâm nhấn mạnh: Từ thực tiễn hoạt động xuất bản, không thể đồng nhất “đúng về chính trị” với việc giản lược yêu cầu khoa học, cũng không thể nhân danh sáng tạo để làm sai lệch sự thật lịch sử. Một xuất bản phẩm tốt phải đồng thời đúng về tư liệu, chặt chẽ về lập luận, khách quan trong phương pháp tiếp cận và đúng đắn về chính trị, tư tưởng.

Điều kiện công nghệ ngày càng phát triển hỗ trợ tích cực trong công tác xuất bản. Song nếu phụ thuộc vào công nghệ mà thiếu đi trách nhiệm kiểm chứng của biên tập viên và trách nhiệm quyết định xuất bản của nhà xuất bản, sai sót nội dung vẫn có thể xảy ra. Do vậy, thông tin do trí tuệ nhân tạo cung cấp, nhất là về lịch sử, nhân vật, sự kiện và trích dẫn, đều phải được đối chiếu với nguồn tin cậy trước khi sử dụng.

Để thực hiện tốt quy định mới, rõ ràng trách nhiệm, năng lực của những người làm công tác xuất bản cần được nâng cao. Đồng thời, cần sớm hoàn thiện quy trình kiểm chứng, tăng cường phản biện và huy động chuyên gia đối với những vấn đề phức tạp. Mục tiêu cuối cùng là để mỗi xuất bản phẩm thuộc lĩnh vực này vừa đúng sự thật, chuẩn về khoa học, vừa đúng về quan điểm và có giá trị tư tưởng.