Khẳng định vị thế cơ quan báo chí chủ lực bằng sức thuyết phục từ dữ kiện và chiều sâu tri thức

1. Chặng đường phát triển của Báo QĐND gắn liền với những cột mốc mở rộng biên độ phục vụ: Từ việc phát hành rộng rãi ra toàn dân vào tháng 11-1956, nâng cấp thành nhật báo vào ngày 19-5-1965 cho đến việc khai trương Báo QĐND Điện tử vào ngày 20-12-2002 và liên tục phát triển các phiên bản ngoại ngữ, sản phẩm đa phương tiện, đa nền tảng. Đặc biệt, Quyết định số 588/QĐ-BQP ngày 7-2-2024 của Bộ trưởng Bộ Quốc phòng đã phê duyệt kế hoạch tổ chức thực hiện Đề án xây dựng Báo QĐND trở thành cơ quan truyền thông chủ lực, đa phương tiện đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, xác lập một định hướng dài hạn. Chỉ thị số 05-CT/TW ngày 30-3-2026 của Bộ Chính trị về công tác báo chí, truyền thông đã xác định Báo QĐND là một trong 8 cơ quan báo chí của cả nước được xây dựng, phát triển thành cơ quan báo chí chủ lực đa phương tiện. 

Phóng viên Báo Quân đội nhân dân (ngoài cùng, bên trái) phỏng vấn các cựu chiến binh Mặt trận Vị Xuyên, tháng 7-2026. Ảnh: TRỌNG HẢI

Quá trình hiện thực hóa mục tiêu này đang diễn ra trong một môi trường truyền thông phức tạp chưa từng có. Sự bùng nổ của mạng xã hội khiến tin giả, tin sai sự thật lan truyền với tốc độ chóng mặt, tạo ra những luồng dư luận đan xen, chồng chéo. Công chúng ngày nay không còn phụ thuộc vào một vài kênh thông tin duy nhất, mà bị bủa vây giữa vô vàn quan điểm trái chiều. Niềm tin của độc giả không mặc nhiên tồn tại. Để đứng vững và dẫn dắt dư luận, cơ quan báo chí chủ lực phải chứng minh năng lực định chuẩn thông tin thông qua sức thuyết phục của chứng cứ, bằng sự minh bạch trong nguồn gốc dữ liệu và chiều sâu của sự lý giải.

2. Việc định chuẩn thông tin phải được xác lập thông qua một quy trình nghiệp vụ khắt khe, dựa trên 3 trụ cột cốt lõi.

Thứ nhất, phải duy trì kỷ luật nghiêm ngặt trong xác minh dữ kiện. Một bài viết đấu tranh chính trị sắc bén cần phải chỉ rõ cho độc giả thấy những điểm đánh tráo dữ kiện bằng các cơ sở khoa học logic; tương tự, một bài viết về tấm gương điển hình tiên tiến chỉ thực sự đi vào lòng người khi nó thuyết phục bằng những chi tiết, việc làm cụ thể. Quá trình kiểm chứng trong thời đại số đòi hỏi ở nhà báo-chiến sĩ một thái độ hoài nghi khoa học: Trước một bức ảnh nghi bị gán sai bối cảnh, phải lập tức sử dụng công cụ để lần về bản gốc, xác định thời gian, địa điểm cụ thể. 

Thứ hai, cần nâng cao năng lực giải thích thông qua mô hình “đa tầng tri thức”. Khái niệm “đa tầng tri thức” là một phương pháp tổ chức thông tin nhằm đáp ứng các nhu cầu nhận thức ở nhiều cấp độ khác nhau của độc giả. Lấy ví dụ, đối với một hồ sơ chuyên đề về chủ quyền biển, đảo: Tòa soạn có thể mở đầu bằng những bản tin nhanh gọn để cung cấp diễn biến thời sự; tiếp nối sau đó là các bài phân tích sâu sắc từ chuyên gia để phác họa bối cảnh địa chính trị và cuối cùng là cung cấp trực tiếp các bản đồ lịch sử, văn bản nguồn (đã được phép công bố) dành cho những độc giả có nhu cầu đối chiếu, nghiên cứu chuyên sâu.

Thứ ba, chuẩn hóa năng lực tổ chức và duy trì hồ sơ tư liệu lâu dài. Công việc theo đuổi một vấn đề đến cùng buộc các tòa soạn phải quay trở lại khai thác chính kho tư liệu đồ sộ của mình. Một bài báo cũ hay một bức ảnh tư liệu mới chỉ dừng ở mức độ được số hóa; giá trị thực sự của chúng chỉ được khai mở khi tòa soạn xác định rõ tác giả, thời gian, bối cảnh xuất xứ và đặt chúng vào quá trình đối chiếu với các tài liệu liên quan hiện tại. Trong bối cảnh hiện nay, cần thận trọng đánh giá và dự báo xu thế phát triển cũng như tác động của công nghệ mới, đặc biệt là việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) vào việc tổng hợp, tra cứu dữ liệu mang lại nhiều lợi ích nhưng cũng đi kèm rủi ro. Các công cụ tự động khi được sử dụng bắt buộc phải có tính năng truy vết, dẫn lại tài liệu nguồn rõ ràng. Các bản dịch thuật hoặc phiên âm do máy thực hiện phải trải qua khâu kiểm tra chéo của chuyên gia. Người làm báo cần quán triệt sâu sắc một nguyên tắc nghiệp vụ mới: Tuyệt đối không được lấy câu trả lời của máy móc làm chứng cứ để thay thế cho câu trả lời của thực tiễn cuộc sống. Quyết định xuất bản thông tin cuối cùng luôn thuộc về trách nhiệm và sự thẩm định của con người, bất kể phần mềm công nghệ đã tham gia ở khâu nào.

3. Kỷ luật của sự thật thể hiện rõ rệt nhất và trung thực nhất ở khả năng tự nhận lỗi và hiệu chỉnh thông tin. Khi phát hiện có sự sai lệch, trách nhiệm của tòa soạn không được phép kết thúc ở việc âm thầm sửa chữa bài viết gốc. Mọi đồ họa đi kèm, các bản dịch ngoại ngữ và tất cả phiên bản đã được phân phối trên đa nền tảng (như mạng xã hội, podcast, video) đều phải được rà soát lại đồng bộ và có thông báo công khai về phần nội dung đã được hiệu chỉnh. Chính những thao tác nghiệp vụ thầm lặng này lại là yếu tố quyết định cao nhất đến sự tôn trọng và độ tin cậy của toàn bộ hệ thống báo chí.

Cần nhấn mạnh rằng, thước đo hiệu quả công việc cũng cần được định chuẩn lại một cách khoa học. Việc đếm lượt đọc (pageviews) trên môi trường số là một tham khảo quan trọng, bởi thông tin đúng mà không có người đọc thì cũng vô nghĩa; tuy nhiên, không thể quy đổi một cách máy móc mọi lượt nhấp chuột thành niềm tin của độc giả. Nếu tòa soạn chỉ duy trì một cơ chế đánh giá chủ yếu dựa vào số lượng tin bài và tốc độ xuất bản thì những hồ sơ chuyên đề sâu, cần nhiều tháng ngày để điều tra, đối chiếu tài liệu sẽ không bao giờ nhận được sự đầu tư thỏa đáng. Tòa soạn có thể đổi mới hơn trong việc ghi nhận và dồn nguồn lực cho những tác phẩm có giá trị sử dụng lâu dài: Một hồ sơ giải đáp thấu đáo băn khoăn của xã hội, một kho tư liệu được giới chuyên môn sử dụng làm nguồn tham khảo uy tín và đặc biệt là tỷ lệ độc giả chủ động quay trở lại tìm kiếm thông tin khi có sự kiện lớn xảy ra.

Khi đứng trước một biến cố hệ trọng về quốc phòng, an ninh, những vấn đề quốc tế trọng yếu, đặc biệt là khi xuất hiện những luồng thông tin trái chiều gây hoang mang trên không gian mạng, liệu công chúng có chủ động gõ tên tờ báo vào thanh tìm kiếm để kiểm chứng và tìm hiểu bản chất vấn đề hay không? Câu hỏi đó chính là phép thử nhưng cũng công bằng nhất cho năng lực thực sự của cơ quan báo chí. Bằng sự nghiêm cẩn, khoa học với từng dữ kiện của ngày hôm nay chính là phương cách vững chắc nhất để Báo QĐND tiếp tục khẳng định bản lĩnh của tờ báo chiến sĩ, trở thành điểm tựa niềm tin không thể lay chuyển của Đảng, Nhà nước, Quân đội và nhân dân Việt Nam.