Dự án Luật Thủ đô (sửa đổi): Kích hoạt nguồn lực nội sinh của "Thủ đô hạnh phúc"

Dự án Luật Thủ đô (sửa đổi) sẽ được trình Quốc hội xem xét, thông qua tại Kỳ họp thứ nhất, Quốc hội khóa XVI sắp tới. Dự thảo luật gồm 9 chương, 36 điều, kế thừa và hoàn thiện các quy định của Luật Thủ đô năm 2024, trong đó Điều 21 quy định rất rõ yêu cầu bảo vệ và phát triển văn hóa Thủ đô xứng tầm truyền thống nghìn năm Thăng Long - Hà Nội, đồng thời giao HĐND thành phố quy định các biện pháp ưu tiên nguồn lực cho bảo vệ và phát triển văn hóa.

PGS, TS Bùi Hoài Sơn.

Bên cạnh đó, dự thảo luật đã đi xa hơn tư duy bảo tồn đơn thuần để mở đường cho kiến tạo không gian sáng tạo mới. Cụ thể, Hà Nội được phép xây dựng trung tâm công nghiệp văn hóa tại bãi sông, bãi nổi sông Hồng và các khu vực khác có lợi thế về không gian văn hóa; đồng thời, được thành lập khu phát triển thương mại và văn hóa trên cơ sở các khu phố, tuyến phố, làng nghề, điểm dân cư nông thôn hiện hữu để huy động nguồn lực xã hội cho dịch vụ, thương mại, văn hóa, du lịch.

Luật cũng tạo cơ sở để chuyển nguồn lực văn hóa từ trạng thái "tiềm năng" sang trạng thái "tài sản phát triển". Điều 21 quy định rõ những khu vực, di tích, di sản, công trình được tập trung nguồn lực để bảo vệ và phát huy giá trị, từ khu vực Ba Đình, Khu lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh, Hoàng thành Thăng Long, Văn Miếu - Quốc Tử Giám đến Cổ Loa, Hồ Hoàn Kiếm, Hồ Tây, phố cổ, làng cổ, làng nghề, làng có nghề truyền thống tiêu biểu và các công trình kiến trúc có giá trị.

Theo các chuyên gia, việc sửa đổi Luật Thủ đô không chỉ bổ sung cơ chế đặc thù cho Thủ đô mà còn tạo hành lang pháp lý quan trọng để văn hóa trở thành nguồn lực phát triển. PGS, TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội nhận định, một điểm rất mới, rất đáng kỳ vọng của Luật Thủ đô (sửa đổi) là lần này văn hóa không còn được đặt ở vị trí "trang trí" cho phát triển, mà đã được nhìn nhận như một nguồn lực chiến lược của Thủ đô.

"Điểm đột phá của lần sửa đổi Luật Thủ đô này không chỉ nằm ở việc nhấn mạnh vai trò của văn hóa, mà là cách tiếp cận văn hóa như một hệ điều tiết phát triển. Khi “Văn hiến - Bản sắc - Sáng tạo” được xác định là giá trị cốt lõi, thì văn hóa không còn là “phần mềm đi kèm”, mà trở thành nền tảng để định hình mô hình phát triển của Thủ đô. Điều đó có nghĩa là mọi quyết sách về quy hoạch, kinh tế, hạ tầng, giáo dục, công nghệ… đều phải đi qua “lăng kính văn hóa”, bảo đảm sự hài hòa giữa truyền thống và hiện đại, giữa tăng trưởng và hạnh phúc", PGS, TS Bùi Hoài Sơn nói.

Luật Thủ đô (sửa đổi) vì thế có ý nghĩa như một cơ chế “kích hoạt” nguồn lực nội sinh - đó là con người Hà Nội với trí tuệ, bản lĩnh và chiều sâu văn hóa. Nếu làm tốt, Hà Nội không chỉ là trung tâm chính trị - hành chính, mà còn là trung tâm sáng tạo, nơi hội tụ và lan tỏa sức mạnh mềm của quốc gia. Và chính từ đó, khái niệm “Thủ đô hạnh phúc” sẽ không còn là khẩu hiệu, mà trở thành một trải nghiệm sống cụ thể của mỗi người dân.

PGS, TS Bùi Hoài Sơn cũng cho rằng, Luật Thủ đô (sửa đổi) nếu được Quốc hội thông qua tại Kỳ họp thứ nhất của Quốc hội khóa XVI, sẽ không chỉ là một văn bản pháp lý mang tính kỹ thuật, mà trước hết là một “tuyên ngôn phát triển” mới của Thủ đô trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.

"Lung linh Khuê Văn Các". Ảnh: Tạ Quang Hậu

Một điểm đáng chú ý là dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) đã phân quyền mạnh mẽ cho chính quyền Thủ đô Hà Nội, trong đó có lĩnh vực văn hóa – xã hội. PGS, TS Bùi Hoài Sơn bày tỏ tán thành với chủ trương này và nhấn mạnh, Hà Nội không phải là một đô thị thông thường, mà là một “không gian văn hóa đặc biệt”, nơi hội tụ di sản, sáng tạo và các dòng chảy văn hóa đa dạng. Nếu không có cơ chế đủ linh hoạt và đặc thù, chúng ta rất khó khai thác hết tiềm năng to lớn này.

Tuy nhiên, theo PGS, TS Bùi Hoài Sơn, điều cần nhìn nhận thẳng thắn là phân quyền là điều kiện cần, nhưng chưa phải là điều kiện đủ. Dự thảo luật đã mở ra một không gian thể chế thuận lợi hơn, nhưng để hiện thực hóa mục tiêu phát triển công nghiệp văn hóa và thị trường dịch vụ văn hóa, vẫn cần những “cú hích” mạnh mẽ hơn về cơ chế chính sách. Chẳng hạn, cần có các quy định rõ ràng hơn về cơ chế tài chính đặc thù cho các thiết chế văn hóa; cơ chế thử nghiệm (sandbox) cho các mô hình sáng tạo; hay các chính sách ưu đãi đủ hấp dẫn để thu hút doanh nghiệp đầu tư vào lĩnh vực văn hóa.

PGS, TS Bùi Hoài Sơn nhắc đến một vấn đề rất quan trọng nữa là chuyển hóa di sản thành “tài sản sống”. Điều này không chỉ dừng ở bảo tồn, mà phải tạo ra giá trị gia tăng thông qua thiết kế, công nghệ, du lịch và các ngành công nghiệp sáng tạo. Dự thảo luật đã đặt nền móng cho cách tiếp cận này, nhưng để đi đến đích, cần sự kết nối đồng bộ giữa pháp luật, quy hoạch và nguồn lực thực thi. Nói cách khác, Luật Thủ đô (sửa đổi) đã mở ra “cánh cửa”, nhưng để bước qua cánh cửa đó và đi xa, chúng ta cần một hệ sinh thái chính sách đủ mạnh, đủ linh hoạt và đủ tầm nhìn.

Trình diễn nghệ thuật tại Hoàng thành Thăng Long, Hà Nội. Ảnh: Gia Khánh

Đáng chú ý, dự thảo luật quy định UBND TP Hà Nội có thẩm quyền điều chỉnh, bổ sung chương trình giáo dục mầm non, giáo dục phổ thông bảo đảm yêu cầu về mục tiêu giáo dục, phẩm chất, năng lực của học sinh cần đạt được và nội dung giáo dục bắt buộc của chương trình giáo dục mầm non, chương trình giáo dục phổ thông quốc gia.

PGS, TS Bùi Hoài Sơn cho rằng, đây là một bước tiến rất đáng chú ý, thể hiện tư duy đổi mới trong quản trị giáo dục. Đặc biệt, trong bối cảnh hiện nay, khi tri thức và kỹ năng thay đổi nhanh chóng, một chương trình giáo dục mang tính “đồng phục” cho mọi địa phương sẽ khó đáp ứng được yêu cầu phát triển đặc thù của từng vùng, đặc biệt là một đô thị sáng tạo như Hà Nội.

Việc trao quyền cho Thủ đô chủ động xây dựng các nội dung giáo dục phù hợp sẽ tạo điều kiện để tích hợp sâu hơn các giá trị văn hóa Hà Nội vào trong nhà trường. Học sinh không chỉ học kiến thức phổ thông, mà còn được nuôi dưỡng tình yêu với di sản, với không gian đô thị, với lối sống thanh lịch, văn minh - những yếu tố làm nên “căn cước” của người Hà Nội. Đây chính là cách xây dựng con người từ gốc, từ sớm, từ hệ giá trị.