“Cú hích” nội luật hóa di sản và chiến lược phát triển bền vững dựa vào cộng đồng

Từ cam kết quốc tế đến hành động quốc gia

Năm 1972, Công ước về Bảo vệ Di sản Văn hóa và Thiên nhiên Thế giới (Công ước 1972) ra đời, đánh dấu một bước ngoặt của nhân loại trong việc nhận diện các giá trị nổi bật toàn cầu. Việt Nam chính thức phê chuẩn Công ước vào năm 1987 và đến nay đã có 9 di sản thế giới được UNESCO vinh danh (gần nhất là Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc, năm 2025).

Tràng An (Ninh Bình) trở thành hình mẫu trong sự bảo tồn và phát huy giá trị di sản bền vững.

Hơn 50 năm qua, tư duy của UNESCO đã có sự chuyển dịch mạnh mẽ: Từ nguyên tắc bảo tồn vật thể thuần túy sang cách tiếp cận đặt con người làm trọng tâm. Điều 5 của Công ước 1972 nhấn mạnh việc "trao cho di sản một chức năng trong đời sống cộng đồng". Tiếp nối tinh thần đó, Tuyên bố Nara (1994) và Chính sách phát triển bền vững (2015) của UNESCO đã khẳng định: Di sản không thể tách rời khỏi sinh kế và bản sắc của cộng đồng địa phương.

Tại Việt Nam, quá trình nội luật hóa các quan điểm này đã được thực hiện nhất quán. Từ Luật Di sản văn hóa 2001 (lần đầu quy định về di sản phi vật thể) đến Nghị định số 109/2017/NĐ-CP, Việt Nam luôn nỗ lực tiệm cận với các tiêu chuẩn quốc tế. Tuy nhiên, phải đến Luật Di sản văn hóa năm 2024 (có hiệu lực từ 1-7-2025), sự gắn kết giữa bảo tồn và phát triển bền vững mới thực sự được định hình rõ nét thông qua những quy định mang tính đột phá.

Những bước tiến mang tính thời đại

Theo PGS, TS Lê Thị Thu Hiền, Cục trưởng Cục Di sản văn hóa, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (VHTTDL), bước tiến quan trọng nhất của Luật Di sản văn hóa 2024 chính là việc xác định rõ chủ thể văn hóa. Điều 5 của Luật đã phân định rõ quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm của cộng đồng, cá nhân và nhóm cá nhân. Đây không chỉ là sự thay đổi về câu chữ, mà là sự công nhận vị thế của người dân - những “người gác đền” thực thụ của di sản.

Luật mới cũng thiết lập các cơ chế bảo vệ nghiêm ngặt nhưng linh hoạt: Đánh giá tác động di sản (HIA), mọi dự án đầu tư trong và ngoài vùng đệm di sản thế giới đều phải xin ý kiến cơ quan có thẩm quyền và đề xuất giải pháp hạn chế rủi ro trước khi thực hiện.

Giải quyết bài toán quản lý đối với các di sản trải dài trên nhiều địa bàn, đảm bảo tính thống nhất trong bảo tồn; Quy định rõ về quy chế bảo vệ và kế hoạch quản lý di sản thế giới, đưa các cam kết với UNESCO trở thành nghĩa vụ pháp lý bắt buộc.

Bên cạnh những phân tích từ cơ quan quản lý nhà nước, các chuyên gia di sản cũng bày tỏ sự đồng thuận cao với những điểm mới trong Luật Di sản văn hóa 2024.

Côn Sơn – Kiếp Bạc thuộc quần thể di tích lịch sử, văn hóa và tâm linh nổi tiếng, vừa được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa thế giới.

PGS, TS Đặng Văn Bài, Phó chủ tịch Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia đánh giá: “Điểm sáng lớn nhất của Luật lần này là tư duy quản lý đã chuyển từ “đóng khung, cấm đoán” sang “bảo tồn để phát triển”. Việc luật hóa khái niệm “cộng đồng” không chỉ là sự ghi nhận trên văn bản, mà là trao cho người dân quyền được tham gia vào nền kinh tế di sản. Khi người dân thấy di sản đem lại cơm ăn áo mặc, họ sẽ tự nguyện trở thành những người bảo vệ di sản tích cực nhất. Đây chính là chìa khóa của sự bền vững”.

Ông Michael Croft, nguyên Trưởng Đại diện UNESCO tại Việt Nam (người đã có nhiều năm gắn bó với các dự án di sản Việt Nam) nhận định: “Việt Nam đã cho thấy sự trưởng thành vượt bậc trong việc nội luật hóa các tiêu chuẩn quốc tế. Luật Di sản văn hóa 2024 không chỉ giải quyết các vấn đề nội tại mà còn chứng minh trách nhiệm của một quốc gia thành viên Ủy ban Di sản thế giới. Cách tiếp cận dựa trên quyền văn hóa của người dân địa phương tại các di sản như Hội An, Tràng An mà Việt Nam đang luật hóa chính là hình mẫu để nhiều quốc gia khác tham khảo”.

Di sản trong “hệ sinh thái” 4 trụ cột phát triển bền vững

PGS, TS Lê Thị Thu Hiền nhấn mạnh, việc thực thi Luật Di sản văn hóa và các Công ước quốc tế đã mang lại những quả ngọt thực chất, đóng góp trực tiếp vào 4 nhóm yếu tố cơ bản của sự bền vững:

Trụ cột 1: Bảo vệ môi trường bền vững. Di sản thế giới thường là những khu vực có hệ sinh thái đa dạng nhất. Tại Việt Nam, các khu vực như Vịnh Hạ Long, Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng hay Quần thể danh thắng Tràng An đã trở thành hình mẫu về bảo vệ môi trường.

Điển hình tại Tràng An (Ninh Bình), thông qua các cuộc đàm phán và quy định pháp lý, các khu vực khai thác đá vôi phục vụ công nghiệp xi măng đã được loại bỏ khỏi vùng đệm. Việc mở rộng ranh giới bảo vệ không chỉ giúp giữ gìn khối núi đá vôi nguyên vẹn mà còn đảm bảo môi trường sống trong sạch cho cộng đồng cư dân, tạo tiền đề cho du lịch sinh thái bền vững.

Trụ cột 2: Phát triển xã hội cho mọi người. Luật Di sản văn hóa 2024 hướng tới sự công bằng trong hưởng thụ và trách nhiệm bảo tồn.

Tại Hội An, chính quyền đã ban hành quy chế hỗ trợ tu bổ di tích cho người dân với tỷ lệ lên đến 60-75%. Đây là cách Nhà nước chia sẻ gánh nặng với cộng đồng, giúp người dân vừa giữ được nhà cổ, vừa đảm bảo cuộc sống hiện đại.

Tại Phong Nha - Kẻ Bàng, các chính sách mới cho phép cộng đồng dân tộc thiểu số trong vùng lõi được trả công bảo vệ rừng và tiếp cận khai thác lâm sản ngoài gỗ bền vững. Di sản lúc này trở thành sợi dây gắn kết xã hội, đảm bảo quyền văn hóa của các nhóm yếu thế.

Trụ cột 3: Tăng trưởng kinh tế bền vững. Thống kê cho thấy, các địa phương sở hữu di sản thế giới đều có sự tăng trưởng vượt bậc về GDP nhờ du lịch và dịch vụ. Điển hình tại Hội An, từ khi trở thành di sản thế giới, du lịch - dịch vụ đã tăng trưởng mạnh mẽ, hiện chiếm hơn 70% GDP toàn thành phố.

Đặc biệt, việc UNESCO chọn Tràng An (Ninh Bình) thí điểm dự án du lịch bền vững nhằm tăng cường lợi ích cho phụ nữ chèo đò là minh chứng rõ nhất cho việc di sản tạo ra sinh kế bền vững, giúp xóa đói giảm nghèo một cách nhân văn.

Trụ cột 4: Thúc đẩy hòa bình và an ninh. Việt Nam là quốc gia đa dân tộc. Việc tôn vinh di sản của đồng bào dân tộc thiểu số như người Chăm (Mỹ Sơn) hay người Bru - Vân Kiều (Phong Nha - Kẻ Bàng) đã góp phần củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc.

Trên bình diện quốc tế, các hội thảo khoa học và hoạt động hợp tác với UNESCO giúp Việt Nam tăng cường sự hiểu biết lẫn nhau, xây dựng hình ảnh một đất nước yêu chuộng hòa bình, tôn trọng giá trị nhân loại. Môi trường di sản an toàn, trật tự cũng chính là nền tảng để thu hút khách du lịch và đầu tư quốc tế.

Theo các chuyên gia, Nghị định số 308/2025/NĐ-CP của Chính phủ ban hành ngày 28-11-2025 và chính thức có hiệu lực vào ngày 15-1-2026, quy định chi tiết một số điều và biện pháp tổ chức, hướng dẫn thi hành Luật Di sản văn hóa cho thấy một tầm nhìn chiến lược: Bảo tồn không phải là rào cản của phát triển, mà chính là nền tảng của phát triển bền vững.