Chuyển đổi số - Động lực kiến tạo nền báo chí chuyên nghiệp, nhân văn, hiện đại

Quyết định số 348/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chiến lược chuyển đổi số báo chí đến năm 2025, định hướng 2030[1], đặc biệt, Báo cáo chính trị trình Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng đã đặt ra mục tiêu chiến lược, đó là “xây dựng nền báo chí, xuất bản, truyền thông chuyên nghiệp, nhân văn và hiện đại", đồng thời “tiếp tục sắp xếp hệ thống báo chí, xuất bản, truyền thông theo hướng tinh, gọn, mạnh, hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả”[2]. Chuyển đổi số, do đó, không đơn thuần là quá trình nâng cấp kỹ thuật công nghệ của tòa soạn, mà chính là đòn bẩy, là động lực cốt lõi để kiến tạo hệ giá trị “chuyên nghiệp, nhân văn, hiện đại” cho nền báo chí cách mạng Việt Nam.

Chuyển đổi số được coi là động lực kiến tạo nền báo chí chuyên nghiệp, nhân văn, hiện đại. Ảnh minh họa: Bộ Khoa học và Công nghệ

Tính hiện đại, chuyên nghiệp và nhân văn của báo chí trong kỷ nguyên mới

Tính “hiện đại” và “chuyên nghiệp” của báo chí trong kỷ nguyên mới được định lượng rõ ràng qua mức độ trưởng thành về số hóa và năng lực tổ chức sản xuất hội tụ.

Thứ nhất, tính hiện đại thể hiện qua mô hình tòa soạn hội tụ, tòa soạn số và chiến lược phân phối đa nền tảng. Chiến lược của Chính phủ đặt mục tiêu đến năm 2030, 100% cơ quan báo chí hoạt động theo mô hình tòa soạn hội tụ, sản xuất nội dung theo các xu hướng báo chí số.  

Thứ hai, tính chuyên nghiệp được nâng tầm đột phá nhờ ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và dữ liệu lớn (big data). Sự tham gia sâu rộng của AI đang tái định hình toàn bộ quy trình sản xuất các sản phẩm báo chí xuất bản, truyền thông. Các công cụ tạo sinh (Generative AI) và xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP) giúp tự động hóa khâu sản xuất tin tức cơ bản, chuyển đổi văn bản thành giọng nói (text-to-speech), và kiểm chứng nguồn tin. Như khảo sát toàn cầu năm 2025 chỉ ra rằng 96% các nhà xuất bản đã ưu tiên tự động hóa hậu kỳ bằng AI[3]. Hiệu quả từ AI được minh chứng bằng các số liệu thực chứng rõ nét, tờ The Washington Post sử dụng hệ thống AI Heliograf để tự động xuất bản 850 bài viết trong một năm, thu hút hơn 500.000 lượt đọc[4] (FPT Digital, 2025). Tại Việt Nam, VnExpress đã phát triển mô hình NLP phục vụ phân tích cảm xúc độc giả và ứng dụng công cụ kiểm duyệt tự động gần 5 triệu bình luận mỗi năm nhằm bảo vệ không gian mạng an toàn. Đặc biệt, Báo Lao Động đã ứng dụng thành công công nghệ mô phỏng 100% khẩu hình và biểu cảm để tạo ra Biên tập viên ảo từ năm 2021[5].

Đồng thời, tính “nhân văn” là mỏ neo định vị bản sắc báo chí cách mạng trong vòng xoáy quản trị thuật toán. Nếu công nghệ số tạo ra thể xác “hiện đại, chuyên nghiệp”, thì tính “nhân văn” chính là linh hồn của nền báo chí cách mạng Việt Nam. Trong kỷ nguyên mà tin giả (fake news), deepfake và các “bong bóng thông tin” do thuật toán tạo ra đang làm xói mòn niềm tin xã hội, đạo đức nghề nghiệp trở thành lằn ranh sinh tử bảo vệ uy tín của nền báo chí cách mạng Việt Nam.

Thực tiễn cho thấy, chuyển đổi số đã đẩy người làm báo vào những rủi ro đạo đức chưa từng có. Các mô hình ngôn ngữ lớn (LLMs) có khả năng tạo ra văn bản mang tính xác thực bề ngoài cao nhưng nội dung có thể hoàn toàn bịa đặt. AI không có lý tưởng chính trị, không có lòng trắc ẩn và không mang trong mình ý thức trách nhiệm xã hội, lòng bao dung như những nhà báo gắn bó trực tiếp với thực tiễn đời sống. Việc sử dụng AI mà thiếu sự giám sát của con người sẽ dẫn đến sự thiên vị, đạo văn hoặc tiếp tay cho các luồng thông tin độc hại chống phá Đảng, Nhà nước.

Do đó, yêu cầu xây dựng nền báo chí “nhân văn” đòi hỏi cơ quan báo chí không được phép phụ thuộc vào thuật toán hay chạy theo khuynh hướng thương mại hóa, câu view rẻ tiền. Báo chí, xuất bản, truyền thông phải hướng về con người, tôn trọng sự thật khách quan, sử dụng công nghệ để xoa dịu nỗi đau, hàn gắn vết thương và lan tỏa các giá trị chân - thiện - mỹ. Trong bối cảnh đó, nhà báo số không chỉ là người đưa tin mà phải trở thành “người gác cổng” vững chắc, giữ vai trò giám sát, kiểm chứng nội dung do máy móc tạo ra và điều hướng dư luận xã hội bằng bản lĩnh chính trị kiên định, vững vàng.

Giải pháp kiến tạo nền báo chí - truyền thông chuyên nghiệp, nhân văn, hiện đại

Để hiện thực hóa tầm nhìn của Đại hội XIV và Chiến lược của Chính phủ, ngành báo chí - truyền thông cần triển khai đồng bộ các nhóm giải pháp mang tính chiến lược sau:

Một là, quy hoạch hệ thống tinh gọn, đẩy mạnh mô hình tòa soạn hội tụ, tòa soạn số và đầu tư công nghệ phục vụ phát triển. Cần tiếp tục thực hiện nghiêm túc quy hoạch phát triển báo chí, tránh dàn trải nguồn lực, các cơ quan báo chí cần tái cấu trúc bộ máy theo mô hình tòa soạn hội tụ đa nền tảng, thiết lập các bộ phận điều phối tập trung để xử lý dữ liệu và sản xuất nội dung một cách đồng bộ. Đồng thời, Nhà nước cần hỗ trợ xây dựng các “nền tảng số quốc gia” dùng chung cho báo chí, xuất bản, truyền thông để giảm thiểu chi phí đầu tư hạ tầng mạng, máy chủ và các phần mềm chống tấn công mạng.

Hai là, giải quyết bài toán kinh tế báo chí số bằng cơ chế tài chính linh hoạt. Để báo chí thực sự chuyên nghiệp, cần tháo gỡ rào cản tài chính, do đó, cần đẩy mạnh cơ chế Nhà nước "đặt hàng", giao nhiệm vụ tuyên truyền chính trị gắn liền với ngân sách và đánh giá thông qua các chỉ số đo lường hiệu quả truyền thông (KPI) minh bạch. Bên cạnh đó, các cơ quan báo chí cần đa dạng hóa nguồn thu thông qua việc phát triển báo chí dữ liệu, thu phí nội dung trực tuyến (paywall) và cung cấp các trải nghiệm cá nhân hóa để thoát khỏi sự phụ thuộc vào quảng cáo trên các nền tảng xuyên biên giới.

Ba là, đột phá trong đào tạo nguồn nhân lực. Kỷ nguyên số yêu cầu sự chuyển dịch từ đào tạo truyền thống sang kiến tạo nhân lực tương lai. Đội ngũ làm báo hiện nay không chỉ cần trình độ lý luận chính trị sâu sắc mà phải tinh thông công nghệ số, có khả năng làm chủ thiết bị tác nghiệp di động, sử dụng AI, quay dựng video ngắn và phân tích thuật toán phân phối nội dung. Đặc biệt, đối với công tác đào tạo, bồi dưỡng cần đưa "đạo đức kỹ thuật số" thành môn học chính, trang bị năng lực giải thuật và tư duy phản biện để nhà báo nhận diện tin giả, giữ vững lằn ranh đạo đức trong môi trường phức tạp.

Bốn là, thiết lập hành lang pháp lý, chuẩn mực đạo đức về sử dụng trí tuệ nhân tạo. Cần sớm rà soát, luật hóa các quy định về bản quyền số và chia sẻ doanh thu với các nền tảng xuyên biên giới. Về phía Hội Nhà báo Việt Nam và các cơ quan quản lý, cần sớm ban hành bộ quy tắc đạo đức liên quan đến việc ứng dụng AI và Dữ liệu lớn; yêu cầu tính minh bạch trong việc gắn nhãn các sản phẩm có sự can thiệp của thuật toán nhằm bảo vệ quyền được biết sự thật của công chúng.

Chuyển đổi số báo chí là cuộc cách mạng không thể đảo ngược, mang tính quyết định đối với sự tồn vong và phát triển của nền Báo chí cách mạng Việt Nam trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc. Dưới ánh sáng soi đường của Đại hội XIV của Đảng, công nghệ số đang cung cấp đôi cánh để báo chí hiện thực hóa mục tiêu trở nên “chuyên nghiệp” trong tác nghiệp và “hiện đại”. Tuy nhiên, mọi sự đổi mới về thuật toán và mô hình kinh doanh đều phải bám rễ sâu sắc vào giá trị “nhân văn” cốt lõi, đó là phương châm phụng sự lợi ích của Tổ quốc và nhân dân.

Bên cạnh đó, bằng sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa tư duy công nghệ sắc bén, bản lĩnh chính trị kiên định và đạo đức nghề nghiệp trong sáng, nền báo chí, xuất bản, truyền thông Việt Nam sẽ tiếp tục hoàn thành xuất sắc sứ mệnh cao cả là bảo vệ vững chắc nền tảng tư tưởng của Đảng và thắp sáng niềm tin, khát vọng phồn vinh của dân tộc.