Thầy Chu Văn An (1292-1370), tên tự là Linh Triệt, hiệu Tiều Ẩn, quê ở Thanh Trì, Hà Nội ngày nay. Sinh thời, ông nổi tiếng là người học vấn uyên thâm, cương trực, thanh liêm và hết lòng vì sự nghiệp giáo dục. Không màng danh lợi, ông mở trường dạy học tại quê nhà, đào tạo nhiều học trò thành đạt, trong đó có những người trở thành bậc hiền tài của đất nước. Được triều đình trọng dụng, giữ chức Tư nghiệp Quốc Tử Giám, ông vẫn giữ trọn khí tiết của một nhà nho chân chính, lấy đạo lý làm trọng, lấy sự hưng thịnh của quốc gia và tương lai của các thế hệ học trò làm lẽ sống.
 |
| Tranh vẽ Chu Văn An trong Văn Miếu – Quốc Tử Giám (Hà Nội). Ảnh: baotanglichsu.vn |
Điều làm nên tầm vóc bất tử của thầy Chu Văn An không chỉ là học vấn mà trước hết là nhân cách. Ông là người thầy lấy chính cuộc đời mình làm bài học giáo dục. Sự chính trực, lòng tự trọng, tinh thần trách nhiệm và thái độ không thỏa hiệp với cái xấu đã trở thành những phẩm chất tiêu biểu của ông. Câu chuyện dâng Thất trảm sớ, đề nghị nhà vua trừng trị bảy kẻ gian thần nhưng không được chấp thuận, đã thể hiện khí phách của một bậc đại nho: Dám nói điều phải, dám bảo vệ chính nghĩa, đặt lợi ích quốc gia và đạo lý lên trên sự an toàn của bản thân.
Ở Chu Văn An, người thầy không chỉ dạy chữ mà còn dạy cách làm người; không chỉ truyền đạt kiến thức mà còn khơi dậy lương tri, lòng tự trọng và trách nhiệm với cộng đồng. Đó chính là chiều sâu của triết lý giáo dục “Tiên học lễ, hậu học văn” - trước hết học cách làm người, sau đó mới học cách làm việc, tạo dựng sự nghiệp bằng tri thức.
Thực chất, “lễ” không đơn thuần là những nghi thức ứng xử hay sự phục tùng một chiều. Lễ là nền tảng của văn hóa, là sự tôn trọng con người, biết kính trên nhường dưới, biết phân biệt đúng sai, biết sống có trách nhiệm với bản thân và cộng đồng. “Văn” không chỉ là chữ nghĩa, bằng cấp hay tri thức sách vở, mà là năng lực nhận thức, tư duy sáng tạo và khả năng vận dụng hiểu biết để phụng sự cuộc sống. Khi thiếu nền tảng đạo đức, tri thức có thể bị sử dụng sai mục đích; khi có tài mà thiếu đức, con người khó có thể trở thành người thực sự hữu ích cho xã hội.
Trong xã hội hiện đại, khi khoa học, công nghệ và trí tuệ nhân tạo đang làm thay đổi sâu sắc cách con người học tập, lao động và giao tiếp, giá trị của triết lý ấy càng trở nên đáng suy ngẫm. Một xã hội có thể đào tạo ra những con người giỏi chuyên môn, thành thạo công nghệ, sở hữu nhiều bằng cấp, nhưng nếu thiếu lòng nhân ái, sự trung thực, tinh thần trách nhiệm và ý thức thượng tôn pháp luật thì sự phát triển ấy khó có thể bền vững.
Đặc biệt, trong môi trường giáo dục hôm nay, khi áp lực thành tích, bệnh hình thức, sự thực dụng và những biểu hiện lệch chuẩn trong ứng xử vẫn còn hiện hữu, việc trở về với những giá trị cốt lõi của đạo học không phải là hoài niệm quá khứ mà là yêu cầu thiết thực của hiện tại. “Tiên học lễ, hậu học văn” cần được tiếp nối bằng một tư duy giáo dục hiện đại: Học để làm người tử tế, học để có năng lực sáng tạo, học để sống có trách nhiệm và học để cống hiến cho đất nước.
 |
| Vở chèo “Đạo học” của Nhà hát Chèo Hà Nội tái hiện cuộc đời và khí tiết thanh cao của danh nhân Chu Văn An. Ảnh: qdnd.vn |
Muốn vậy, trước hết, người thầy phải thực sự là tấm gương về nhân cách, tri thức và tinh thần trách nhiệm. Không thể dạy học trò sống trung thực nếu người thầy thiếu trung thực; không thể giáo dục lòng nhân ái bằng sự vô cảm; càng không thể truyền cảm hứng học tập nếu bản thân người thầy ngừng đổi mới, tự học và hoàn thiện mình. Người thầy trong thời đại số không chỉ cần giỏi chuyên môn mà còn phải có bản lĩnh văn hóa, năng lực định hướng, khả năng khơi mở tư duy độc lập và giúp học trò biết chọn lọc, kiểm chứng thông tin giữa một thế giới tri thức rộng lớn.
Cùng với đó, gia đình và nhà trường phải phối hợp chặt chẽ trong việc hình thành nhân cách cho thế hệ trẻ. Giáo dục đạo đức không thể chỉ dừng lại ở những bài giảng mà phải được nuôi dưỡng từ cách ứng xử hằng ngày, từ sự tôn trọng, sẻ chia, lòng biết ơn đến ý thức trách nhiệm với cộng đồng. Cần xây dựng một môi trường giáo dục dân chủ, nhân văn, kỷ cương, trong đó học trò được tôn trọng, được khuyến khích sáng tạo nhưng đồng thời phải biết sống có nguyên tắc, có trách nhiệm và biết chịu trách nhiệm về hành vi của mình.
Kỷ niệm Ngày Nhà giáo Việt Nam 20-11, nhớ về thầy Chu Văn An cũng là dịp để mỗi người suy ngẫm sâu sắc hơn về sứ mệnh của giáo dục và phẩm giá của người thầy. Tôn vinh người thầy không chỉ bằng những bó hoa, lời chúc hay những nghi lễ tri ân, mà quan trọng hơn là bằng sự trân trọng tri thức, sự tử tế trong ứng xử và quyết tâm xây dựng một nền giáo dục thực chất, nhân văn, khai phóng.
Thời gian có thể làm phai mờ nhiều dấu tích, nhưng những giá trị được hun đúc bằng nhân cách và trí tuệ thì trường tồn. Thầy Chu Văn An đã đi vào lịch sử không chỉ với tư cách một nhà giáo lỗi lạc mà còn là biểu tượng của khí tiết, đạo đức và trách nhiệm phụng sự. Ngọn đuốc đạo học mà ông để lại vẫn soi sáng con đường giáo dục hôm nay: Dạy chữ phải đi đôi với dạy người, phát triển tài năng phải gắn liền với bồi dưỡng nhân cách, đào tạo con người có tri thức phải hướng tới xây dựng con người có lý tưởng, có lòng nhân ái và khát vọng cống hiến. Đó cũng chính là cách thiết thực nhất để chúng ta gìn giữ và phát huy di sản tinh thần của Chu Văn An, để đạo làm thầy mãi là một giá trị cao quý trong đời sống dân tộc và “Tiên học lễ, hậu học văn” tiếp tục là nền tảng cho sự phát triển bền vững của con người Việt Nam trong kỷ nguyên mới.