Chạy nước rút

Thánh Gióng trên tranh vẽ. Ảnh: QUỲNH VÂN

“Lễ hội Gióng là di sản văn hóa phi vật thể đã được nghiên cứu, có sự đồng thuận về giá trị của di sản, sự quan tâm của cộng đồng với việc bảo tồn và phát huy di sản”. Đó là khẳng định của ông Nguyễn Chí Bền-Viện trưởng Viện văn hóa nghệ thuật Việt Nam-đơn vị được giao nhiệm vụ lập hồ sơ Lễ hội Gióng là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại trình UNESCO.

Hội đủ tính đại diện của nhân loại

Theo công ước mới của UNESCO, Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại phải đáp ứng tiêu chí thứ 2: phản ánh tính đa dạng của văn hóa trên thế giới và chứng minh được sự sáng tạo của nhân loại. Và Lễ hội Gióng lựa chọn thành tố “các sự kiện lễ hội” để làm hồ sơ.

Thánh Gióng hay còn gọi là Phù Đổng Thiên Vương hay Xung Thiên Thần Vương, là một trong bốn vị thánh bất tử trong tín ngưỡng dân gian Việt Nam (Thánh Tản, Thánh Gióng, Thánh Chử Đồng Tử và Thánh Mẫu Liễu Hạnh). Lễ hội Thánh Gióng hay còn gọi là hội làng Phù Đổng (tên nôm là làng Gióng), đây là một trong những lễ hội lớn nhất ở đồng bằng Bắc Bộ, một diễn trường lịch sử - văn hóa, diễn lại sự tích Thánh Gióng đánh thắng giặc Ân. Tới làng Phù Đổng, Gia Lâm, Hà Nội, đền Thượng - một ngôi đền khá đồ sộ, kiến trúc theo lối xưa chính là nơi thờ Thánh Gióng.

Câu chuyện về Thánh Gióng là cả một chủ đề bất tuyệt của tuổi trẻ Việt Nam: tuổi nhỏ mà trí lớn, bình thường mà phi thường, nước gặp nạn sẵn sàng ra cứu nước, tan giặc không nhận bổng lộc, không làm quan, làm tướng mà bay về trời. Kiến trúc đền theo phong cách thời Lý.

Hằng năm cứ đến ngày 9 tháng 4 âm lịch (ngày ông Gióng thắng giặc Ân), dân tứ xứ lại đổ về từ mọi ngả xa gần để xem lễ, dự hội làng. Lễ hội làng Gióng được cử hành trên một diễn trường rộng lớn dài khoảng 3km gồm đền Thượng, đền Mẫu (thờ mẹ Gióng) và chùa Kiến Sơ.

Ngoài lễ hội chính tại làng Phù Đổng còn có một số nơi khác cũng tổ chức hội Gióng: Hội đền Sóc (xã Xuân Đỉnh, huyện Từ Liêm), hội Sóc Sơn (huyện Sóc Sơn), hội Phù Gióng, hội Gióng Bộ Đầu...

Lễ hội Thánh Gióng là một di sản văn hóa phi vật thể từng tồn tại qua hàng ngàn năm lịch sử. Về giá trị, Lễ hội Thánh Gióng là bản anh hùng ca của dân tộc Việt Nam. Lễ hội lưu giữ những tín ngưỡng cổ xưa của người Việt cổ như tín ngưỡng thờ đá, tín ngưỡng phồn thực. Nét độc đáo của lễ hội này là cư dân Việt cổ đã lịch sử hóa một nhân vật huyền thoại, biến thành một nhân vật tín ngưỡng và từ đó phát triển thành lễ hội.

Cũng tại đây, mỗi người đều có dịp cảm nhận mối quan hệ nhiều chiều giữa làng và nước, giữa cá nhân và cộng đồng, giữa quá khứ và hiện tại, giữa thực và ảo, giữa thiêng liêng và trần tục, tất cả đều được gìn giữ như một tài sản văn hoá để lưu truyền. Đặc biệt, lễ hội này có sức thu hút, hấp dẫn mãnh liệt các thế hệ.

Học giả G.Dumoutier (Pháp) đã khẳng định về Lễ hội Thánh trong công trình của mình công bố năm 1893: “Ở châu Âu cổ kính của chúng ta, thử hỏi dân tộc nào lại hãnh diện là còn được tiến hành kỷ niệm một sự kiện anh hùng trong lịch sử xảy ra từ 2.300 năm trước. Những người An Nam bình thường có vẻ rụt rè thế  mà khi vào lễ hội, họ trở thành những con người khác hẳn”.

Dóng hay Gióng?

Đây là hai tên gọi đã từng gây tranh luận trong giới khoa học trong nhiều năm qua, tuy nhiên chưa có tên gọi thống nhất, và khi lập hồ sơ trình UNESCO, Viện Văn hóa nghệ thuật lấy tên là Thánh Dóng sau nhiều buổi thảo luận với các nhà nghiên cứu văn hóa. Nhưng trong Công văn 5299 ban hành ngày 4-8-2009 của Văn phòng Chính phủ truyền đạt ý kiến của Phó Thủ tướng Nguyễn Sinh Hùng, lại dùng chữ Thánh Gióng.

Trong giới nghiên cứu văn hóa, vẫn có hai quan niệm song song về tên gọi này, có người cẩn thận vẫn viết: Thánh Dóng (Gióng). Tuy nhiên trong bài viết này, tác giả xin được viết là Thánh Gióng-theo tên quen thuộc mà nhân dân vẫn gọi.

Với công trình nghiên cứu “Người anh hùng làng Dóng-1969”, GS Cao Huy Đỉnh cho rằng Dóng là con ông Đổng (ông Đùng bà Đà), nên GS viết là Dóng. Còn nhà nghiên cứu Bùi Văn Nguyên viết là Thánh Gióng, vì cho rằng cậu bé này nằm trên gióng-như cái nôi, sau lớn lên lại nhổ tre đánh giặc. Ông Nguyễn Chí Bền cũng cho rằng, Dóng cổ hơn Gióng và trong hồ sơ trình UNESCO sẽ để tên là Dóng.

Theo dự kiến, hồ sơ Lễ hội Gióng sẽ phải hoàn thành trước ngày 31-8-2009. Đây là khoảng thời gian gấp gáp, và chúng ta cũng chưa từng lập hồ sơ về lễ hội, tuy nhiên theo ông Nguyễn Chí Bền, các thành viên của Viện Văn hóa nghệ thuật đang nỗ lực để hồ sơ kịp tiến độ.

Điều đáng mừng là lễ hội này đã từng được nhiều nhà nghiên cứu tên tuổi sưu tầm, biên soạn thành các tài liệu, công trình khảo cứu rất  rõ ràng, như: Thời quân chủ, các nhà Nho đã ghi chép về Thánh Gióng trong các công trình như “Việt điện u linh”, “Lĩnh Nam chích quái”, “Thiên Nam ngữ lục”... Giai đoạn tiếp nối, Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Văn Huyên có hai công trình về Lễ hội Thánh Dóng ở làng Phù Đổng công bố năm 1938 và năm 1941. Sau năm 1954, nhiều công trình có giá trị về lễ hội Thánh Gióng xuất hiện như Cao Huy Đỉnh, Giáo sư Trần Quốc Vượng, tác giả Trần Bá Chí, Toan Ánh, hai học giả Việt kiều Tạ Chí Đại Trường, Như  Hạnh (Nguyễn Tự Cường)...

Cũng theo ông Nguyễn Chí Bền, Đại lễ 1000 năm, Hà Nội đang “chạy nước rút” chuẩn bị ba hồ sơ để đệ trình UNESCO, gồm: hồ sơ Hoàng thành Thăng Long đề cử Danh sách Di sản Thế giới, hồ sơ Văn Miếu - Quốc Tử Giám đề cử Danh sách Chương trình Ký ức Thế giới, và hồ sơ Hội Thánh Dóng đề cử Danh sách Di sản Văn hóa Phi vật thể Đại diện của Nhân loại. Nếu được UNESCO công nhận, là điều mừng, nhưng quan trọng hơn cả là những di sản đó phải được bảo tồn tốt hơn, được lưu truyền trong mọi thế hệ người dân Việt Nam.