Bảo tồn và phát huy di sản nhà trình tường của người Hà Nhì

Những nếp nhà độc đáo mang hồn cốt dân tộc

Nhà trình tường là kiểu nhà truyền thống độc đáo của đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống trên vùng núi cao phía Bắc Việt Nam. Kiến trúc nhà trình tường của người Hà Nhì có phần đặc biệt hơn là được làm dạng hình hộp, vuông vức. Mái nhà dốc ngắn, được lợp bằng cỏ tranh. Những ngôi nhà rải rác trên các thung lũng mờ sương mây, nhìn xa tựa như những cây nấm khổng lồ.

Ở chốn núi rừng quanh năm mây phủ, điều kiện khắc nghiệt, đồng bào Hà Nhì khi xây nhà phải tính toán kỹ lưỡng để có được nơi cư trú an toàn, thích nghi với thời tiết và bền bỉ trước sương gió. Nhà trình tường được làm hoàn toàn bằng đất sét núi, có 4 mái được lợp bằng cỏ gianh, không có hiên và chỉ có một cửa ra vào ở chính giữa, nền nhà bằng đá; trên tường thường có những lỗ tròn nhỏ để thông gió. Một ngôi nhà thường rộng 60-80m², tường dày 40-60cm và cao 4-5m. Nhờ những bức tường đất sét và mái nhà cỏ gianh dày dặn, nhà trình tường ấm áp vào mùa đông, thoáng mát vào mùa hè.

Ngôi nhà trình tường của người Hà Nhì tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam.

Người Hà Nhì thường xây nhà vào cuối mùa vụ (từ khoảng tháng 8 đến tháng 12 âm lịch). Nhìn thì có vẻ đơn giản, nhưng để có được những ngôi nhà trình tường hoàn thiện, bà con phải vất vả ròng rã nhiều tháng trời. Các công đoạn đều được làm thủ công bởi những người thợ Hà Nhì, chắc chắn, bền bỉ có tuổi đời hàng trăm năm. 

Để xây dựng được một ngôi nhà trình tường truyền thống cần rất nhiều thời gian và công sức. Ngày nay, bà con dần lựa chọn những nguyên liệu xây nhà hiện đại, có phần đỡ kỳ công hơn. Không gian nếp nhà thay đổi, những truyền thống, tập tục đứng trước nguy cơ thất truyền qua các thế hệ. Thậm chí, kỹ thuật trình tường cũng ngày càng vắng bóng người trẻ biết làm. Tại cộng đồng bản địa, những ngôi nhà Hà Nhì truyền thống đang dần mai một. Theo thời gian, những nếp nhà dần được thay thế bằng mái tôn hoặc fibro xi-măng.

Trước thực trạng đó, việc bảo tồn, phục dựng kiến trúc dân gian Hà Nhì đóng vai trò quan trọng trong công cuộc bảo tồn di sản. Tuy nhiên, hành trình bảo tồn di sản cũng đối mặt với không ít thách thức.

Bảo tồn di sản cần gắn liền với chủ thể văn hóa

Cũng trong cuộc tọa đàm khoa học “Hành trình di sản: Câu chuyện bảo tồn kiến trúc nhà Hà Nhì” diễn ra tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam mới đây, các chuyên gia chỉ ra 2 khía cạnh quan trọng là giải pháp để bảo tồn di sản nói chung và kiến trúc nhà Hà Nhì nói riêng: Sự đề cao chủ thể văn hóa và công cuộc số hóa di sản. 

Trong hành trình bảo tồn di sản, chủ thể văn hóa giữ vai trò trung tâm. Dấu ấn của chủ thể văn hóa trong việc bảo tồn kiến trúc nhà Hà Nhì không chỉ dừng lại ở sự tham gia về mặt kỹ thuật (lựa chọn nguyên liệu, kỹ thuật trình tường, lợp mái,...) mà còn hiện diện sâu sắc về mặt xã hội, giúp tái hiện sinh động nếp sống văn hóa, phong tục tập quán của dân tộc Hà Nhì. 

Thợ trẻ Ly Xe Xá phát biểu tại tọa đàm về bảo tồn kiến trúc nhà Hà Nhì.

Cụ thể, trong đợt tu sửa và chỉnh trang định kỳ nhà Hà Nhì tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam mới đây, bảo tàng đã mời 05 thợ Hà Nhì từ Y Tý xuống trực tiếp thi công, chỉnh trang tổng thể ngôi nhà chính, chuồng nuôi gia súc và dựng mới cây đu. 

Bên cạnh những người thợ giàu kinh nghiệm, gắn bó với Bảo tàng qua nhiều lần trùng tu còn có sự góp mặt của các thợ trẻ như anh Ly Xe Xá (sinh năm 1990) và anh Phà Thó Suy (sinh năm 1980). Cách đây hơn hai thập kỷ, chính cha của các anh, những thợ lão luyện Ly Sự Đo và Phà Mờ Thó, là những người đã đặt nền móng phục dựng ngôi nhà Hà Nhì tại Bảo tàng. 

Sự xuất hiện của những người trẻ như anh Ly Xe Xá và Phà Thó Suy trong đợt chỉnh trang nhà Hà Nhì tại Bảo tàng không chỉ là sự chuyển giao kỹ thuật “cầm tay chỉ việc”, mà còn là sự trao truyền về lòng tự hào và trách nhiệm đối với bản sắc dân tộc. Điều này cũng nhất quán với mục tiêu cao nhất của bảo tồn: Di sản sẽ sống mãi khi được thẩm thấu và tiếp nối qua các thế hệ.

Công chúng tham quan bên trong ngôi nhà trình tường tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, tìm hiểu về phong tục, tập quán của đồng bào Hà Nhì.

Từ quan điểm tôn trọng chủ thể văn hóa, Tiến sĩ Vũ Hồng Thuật (Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam) cho biết: “Việc bảo tồn những kiến trúc dân gian nói chung và nhà Hà Nhì nói riêng tại Bảo tàng cũng góp phần trao truyền văn hóa trở lại cộng đồng, gợi mở chính sách về vấn đề bảo tồn di sản và phát triển du lịch trong cộng đồng bản địa. Thông qua việc bảo tàng mời đồng bào tham gia phục dựng và tu sửa kiến trúc nhà Hà Nhì, đồng bào sẽ nhận thức được vai trò, giá trị di sản của dân tộc mình đối với Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam. Từ đó, góp phần nâng cao nhận thức, trách nhiệm của đồng bào trong việc quay trở lại bảo tồn và phát triển di sản tại địa phương”. 

Khi có nhận thức đúng về giá trị của di sản, có tầm nhìn để đưa di sản trở thành chất liệu phát triển du lịch, bà con sẽ có sinh kế ổn định từ chính truyền thống văn hóa của dân tộc mình. Từ đó, việc bảo tồn di sản tại địa phương không còn là câu chuyện “hao công tốn sức” một chiều, mà những giá trị đem lại hoàn toàn xứng đáng với công sức bỏ ra. 

Bên cạnh đó, Tiến sĩ Lê Hải Đăng, Giám đốc Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam cũng nhấn mạnh, công tác số hóa di sản là tất yếu trong thời đại hiện nay để nâng cao hiệu quả quảng bá. Chiến lược chuyển đổi số cần tiếp tục phát triển mạnh mẽ hơn trong tương lai. Bảo tàng có kế hoạch xây dựng bảo tàng ảo và các chiến lược để phổ biến tri thức khoa học trên nền tảng văn hóa truyền thống, nhằm lan tỏa giá trị di sản rộng rãi tới công chúng trong nước và du khách quốc tế. 

Những giải pháp nêu trên cũng là sự cụ thể hóa Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam.