Bài 2: Nhiều nhà văn hóa cộng đồng bỏ hoang

Đầu tư dàn trải, hiệu quả hoạt động yếu

Kết quả giám sát của HĐND các tỉnh Tây Nguyên đối với hoạt động của NVHCĐ cho thấy, tỷ lệ NVHCĐ hoạt động hiệu quả chưa nhiều, hàng trăm NVHCĐ còn bị bỏ hoang, xuống cấp trầm trọng. Tại Đắc Nông, theo đánh giá của Ban Dân tộc HĐND tỉnh, trong tổng số 136 NVHCĐ, chỉ có 39 nhà hoạt động tốt, còn lại 88 nhà hoạt động kém hiệu quả và 9 nhà bỏ hoang. Tương tự với tỉnh Gia Lai, trong tổng số 749 NVHCĐ ở tỉnh Gia Lai có 599 NVHCĐ tổ chức các hoạt động, nhưng chủ yếu vẫn chỉ là họp dân, biểu diễn văn nghệ hoặc làm lớp học cho các cháu mẫu giáo, còn lại 150 NVHCĐ hoạt động kém hiệu quả, bỏ hoang hóa. Tình trạng NVHCĐ hoạt động kém hiệu quả, bỏ hoang cũng xảy ra đối với tỉnh Lâm Đồng. Theo lý giải của bà Đỗ Thị Bạch Như, Trưởng phòng Nghiệp vụ văn hóa, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lâm Đồng: “Nguyên nhân dẫn đến tình trạng trên là do thiếu các thiết chế văn hóa, khuôn viên chật hẹp, Ban chủ nhiệm hầu hết kiêm nhiệm lại không có chế độ đãi ngộ gì và khó khăn nhất vẫn là thiếu kinh phí để duy trì và tổ chức các hoạt động".

Theo số liệu của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Đắc Lắc, toàn tỉnh hiện có 585/609 thôn, buôn đồng bào dân tộc thiểu số có NVHCĐ, trong đó có khoảng 30% số NVHCĐ tổ chức tốt các hoạt động, thực hiện tốt vai trò, chức năng và nhiệm vụ; số còn lại hoạt động trung bình, yếu và không hoạt động. Nguyên nhân của tình trạng trên chủ yếu là do: Việc xây dựng NVHCĐ thiếu đồng bộ và còn nhiều bất cập. Trừ một số nhà xây dựng bằng nguồn kinh phí của Nhà nước và Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch có giá trị đầu tư lớn, còn lại kinh phí đầu tư xây dựng chủ yếu bằng nguồn ngân sách của tỉnh (100-150 triệu đồng/nhà), kinh phí đầu tư thêm do các huyện, thị xã, thành phố đóng góp còn rất hạn chế (khoảng từ 15-20 triệu đồng/nhà). Do vậy, diện tích xây dựng NVHCĐ chỉ đạt 80-120m2 và khuôn viên nhiều nhà cũng chật hẹp. Hầu hết NVHCĐ chưa có nhà vệ sinh, bồn nước, hàng rào bảo vệ xung quanh. Hiện nay, hàng trăm NVHCĐ đã xuống cấp nghiêm trọng, nhưng không có kinh phí sửa chữa. Bên cạnh đó, việc quy hoạch kiến trúc đơn điệu, không có cây xanh bóng mát, sân bãi lầy lội khi mùa mưa đến, một số nhà xây dựng không phù hợp với phong tục tập quán truyền thống, nên không thu hút đồng bào đến tham gia sinh hoạt.

Mặt khác, theo Quy chế tổ chức và hoạt động của NVHCĐ năm 2003 của UBND tỉnh Đắc Lắc thì mỗi NVHCĐ tối thiểu phải được trang bị dàn âm thanh, dàn cồng chiêng, 1 ti vi, 1 radio cassette, một số loại sách, báo, tạp chí phục vụ sinh hoạt cộng đồng. Nhưng thực tế hiện nay, chỉ một số ít NVHCĐ mua sắm đầy đủ các thiết bị trên từ nguồn tài trợ của các đơn vị kết nghĩa và chương trình mục tiêu quốc gia về văn hóa. Bên cạnh đó, chế độ tài chính bảo đảm cho những hoạt động nghiệp vụ, mua sắm trang thiết bị, chế độ hỗ trợ cho Ban chủ nhiệm cũng được quy định rõ tại Quy chế tổ chức và hoạt động NVHCĐ, nhưng hầu hết các NVHCĐ chưa nhận được sự hỗ trợ này. UBND các huyện, thị xã, thành phố và UBND các xã, phường, thị trấn toàn tỉnh Đắc Lắc chưa bố trí nguồn kinh phí hằng năm cấp cho NVHCĐ và cũng chưa quan tâm tới việc chỉ đạo, hướng dẫn để NVHCĐ thực hiện tốt chức năng, nhiệm vụ của một thiết chế văn hóa ở cơ sở.

Xây nhiều, thiếu công năng

Trao đổi với chúng tôi về vấn đề phát huy hiệu quả và công năng của NVHCĐ, ông Trần Văn Phụng, Trưởng phòng Nghiệp vụ văn hóa, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Đắc Lắc, cho biết: “Hơn 60% NVHCĐ ở Đắc Lắc hầu như không tổ chức được các hoạt động, gần 40% còn lại có hoạt động nhưng thưa thớt. Nguyên nhân chủ yếu vẫn là thiếu kinh phí, như: Thiếu kinh phí đầu tư, nên toàn tỉnh Đắc Lắc hiện chỉ có 51% NVHCĐ có điện thắp sáng, 40% có bàn ghế, dàn âm thanh, 26% có cồng chiêng, 12% có sân bóng chuyền. 49 nhà không có Ban chủ nhiệm và hầu hết NVHCĐ đều không có chế độ tài chính cho Ban chủ nhiệm, 66 nhà không có trang thiết bị. Cũng vì không có kinh phí nên nhiều NVHCĐ không có tiền chi trả tiền điện, tiền nước". Theo điều tra, toàn tỉnh Đắc Lắc chỉ có 10 NVHCĐ ở thị xã Buôn Hồ và huyện Krông Năng chi trả phụ cấp cho Ban chủ nhiệm.

Theo tìm hiểu của chúng tôi, việc xây dựng NVHCĐ nhiều nơi không tham khảo ý kiến của ngành văn hóa, không có sự tham gia của bà con cộng đồng, dẫn tới nhiều nhà xây không đúng hướng, không tổ chức lễ cúng theo phong tục, khuôn viên quá chật hẹp và diện tích xây dựng cũng khiêm tốn, vật liệu xây dựng không thích hợp. Ông Y Kô Niê, Phó trưởng phòng Nghiệp vụ văn hóa (Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Đắc Lắc), băn khoăn: “Đối với đồng bào Ê Đê, làm nhà phải theo đúng trục hướng Bắc-Nam, để tránh nắng dọi, mưa tạt và gió lùa. Trong khi đó, khá nhiều NVHCĐ lại xây dựng theo hướng Đông-Tây (đây là hướng nhà mồ), nên bà con không đến sinh hoạt. Bây giờ khắc phục cái này khó lắm! Chưa kể đến việc chúng ta bê tông hóa NVHCĐ, xây dựng lại thiếu các công trình phụ trợ đi kèm. Nhiều nhà xây dựng ở vị trí xa khu dân cư, diện tích quá hẹp không đủ để tổ chức các hoạt động đông người”.

Trong buổi làm việc với chúng tôi mới đây, các ông Y On Niê, Phó chủ tịch UBND và Bảo Thi, cán bộ văn hóa thị trấn Ea Pốk, huyện Cư M’gar (tỉnh Đắc Lắc) cho rằng, một trong những nguyên nhân khiến bà con không thiết tha tổ chức các hoạt động văn hóa tại NVHCĐ còn bởi: "Trong quá trình động thổ xây dựng, khánh thành không tổ chức các nghi lễ cúng thần linh theo tập quán, nên bà con không nhận đó là ngôi nhà chung của buôn làng". Tại thị trấn Ea Pốk, huyện Cư M’gar hiện tại 5/5 buôn của đồng bào dân tộc Ê Đê đã xây dựng được NVHCĐ, với kinh phí từ 120-150 triệu đồng/nhà. Do kinh phí quá thấp, nên diện tích mỗi nhà chỉ khoảng 50m2 sàn, quá chật hẹp để tổ chức các hoạt động cho cả buôn với hàng trăm hộ dân. Đã vậy, thiết kế sàn nhà lại quá thấp, khuôn viên đất hẹp, hướng nhà lại không theo trục Bắc-Nam như tập quán của đồng bào Ê Đê. Hầu hết các NVHCĐ ở thị trấn Ea Pốk không có nhà vệ sinh, không có công trình cấp nước, chưa được trang bị chiêng, ghế Kpal và các thiết chế khác, nên từ khi xây dựng đến nay hầu như không sử dụng được vào việc tổ chức các lễ hội văn hóa truyền thống. Trong khi dẫn chúng tôi đến mục sở thị NVHCĐ của buôn, già làng Y Brum Niê, buôn Pốk A, thị trấn Ea Pốk, bức xúc: "NVHCĐ xây dựng không đúng hướng, lại quá chật hẹp, nên từ khi khánh thành đến nay, luôn đóng cửa bỏ hoang. Giờ hệ thống cửa đã hư hỏng, tường rêu phong, xuống cấp, khuôn viên cỏ mọc!”. Qua tìm hiểu cho thấy, cũng do “làm theo phong trào”, nên đã xảy ra nghịch lý, như ở buôn Cư Đrăng, xã Ea Yiêng, huyện Krông Pách, nơi định cư của đồng bào Xê Đăng, nhưng NVHCĐ lại xây dựng theo kiến trúc nhà dài của đồng bào Ê Đê, nên không phù hợp với sinh hoạt, tập tục của bà con, vì vậy NVHCĐ này cũng bị bỏ hoang!

Có thể nói, do việc đầu tư xây dựng một cách ồ ạt theo kiểu phong trào, không có sự tham gia của bà con cộng đồng, của ngành văn hóa, dẫn tới hậu quả hàng trăm NVHCĐ ở Tây Nguyên hoạt động kém hiệu quả. Vì vậy, vấn đề đặt ra hiện nay là làm gì để khắc phục bất cập, nhằm đưa NVHCĐ vào hoạt động theo đúng chức năng của một thiết chế văn hóa cơ sở, đang được chính quyền và ngành văn hóa các tỉnh Tây Nguyên quan tâm.

(Còn nữa)

Bài và ảnh: BÌNH ĐỊNH - TIẾN DŨNG