Dịch HIV/AIDS- Những tín hiệu đáng mừng

Những năm đầu của thế kỷ XXI, đặc biệt là trong 5 năm gần đây dịch HIV/AIDS có xu hướng chững lại và đang đà đi xuống. Theo báo cáo mới nhất của Chương trình phòng chống AIDS toàn cầu Liên Hiệp quốc (UNAIDS) tháng 10 năm 2014, hiện nay thế giới có 36 triệu người bị nhiễm HIV còn sống, phân bố ở 182 nước, trong đó riêng vùng cận Sahara châu Phi khoảng 25,5 triệu người (chiếm 67,5%), châu Á: 4,9 triệu người, châu Mỹ: 2,9 triệu người, châu Âu: 2,4 triệu người, châu Đại Dương: 0,3 triệu người...Cũng theo báo cáo này, số người bị nhiễm mới HIV năm 2013 là 2,6 triệu người, ít hơn 18% so với năm 2000 (3,1 triệu), số người chết do AIDS năm 2013 là  1,8 triệu người, ít hơn 33% so với năm 2000 (2,7 triệu), số trẻ em dưới 15 tuổi chết do AIDS năm 2013 là 260.000, ít hơn 20% so với năm 2000 (325.000). Theo báo cáo của UNAIDS, tỉ lệ ca nhiễm vi rút HIV mới hàng năm giảm 38% kể từ năm 2001 và tỉ lệ người chết vì AIDS đã giảm 35% kể từ năm 2005.

Tuy nhiên, UNAIDS cảnh báo nguy cơ dịch HIV/AIDS vẫn có thể bùng phát ở châu Phi và châu Á trong những năm tới do các khu vực này nhìn chung kinh tế nghèo nàn, lạc hậu, trình độ dân trí thấp, kém hiểu biết trong phòng chống lây nhiễm HIV, chế độ đa thê, phóng túng trong quan hệ tình dục, tình dục không an toàn…Dịch HIV/AIDS ở châu Á diễn biến khá phức tạp và tập trung ở 2 nước đông dân nhất thế giới là Ấn Độ và Trung Quốc. Ấn Độ là nước có số người nhiễm HIV cao nhất khu vực với 3,9 triệu người, số nhiễm HIV còn sống là 2,4 triệu người. Trung Quốc có số người nhiễm HIV là 1,5 triệu người, số nhiễm HIV còn sống là 700.000 người. Đường lây truyền chủ yếu của HIV ở Ấn Độ và Trung Quốc là tiêm chích ma túy và quan hệ tình dục khác giới. Thái Lan là nước đứng thứ 3 về số người nhiễm HIV trong khu vực với 550.000 người. HIV lây truyền chủ yếu qua tệ nạn xã hội (ma túy và mại dâm).

Ở nước ta, theo số liệu của Ủy ban quốc gia phòng chống AIDS, năm 2014, cả nước có 224.223 người mắc HIV (+), số bệnh nhân AIDS là 69.617 người, tử vong do AIDS: 928 người. Từ năm 2008 đến nay, tình hình kiểm soát sự gia tăng dịch HIV ở Việt Nam tốt hơn giai đoạn trước. So sánh số trường hợp nhiễm HIV trong những năm gần đây cho thấy, số nhiễm mới HIV giảm 32%, số bệnh nhân AIDS giảm 50%,  tử vong do AIDS giảm 49% , 46 tỉnh/thành phố có số người được xét nghiệm bị nhiễm HIV giảm. Đây là những tín hiệu đáng mừng trong cuộc đấu tranh phòng chống dịch HIV/AIDS ở nước ta.

 Trong số những ca mắc HIV/AIDS, nam giới chiếm 67,5%. Số nhiễm HIV mới phát hiện trong năm 2014 chủ yếu vẫn tập trung ở nhóm tuổi từ 20 - 39, chiếm tới 79% tổng số người nhiễm. Tỷ lệ người nhiễm HIV lây truyền qua đường tình dục: 45%, tiêm chích ma túy: 42,4%, lây truyền từ mẹ sang con: 2,4%. Chiều hướng nhiễm HIV trong nhóm nghiện chích ma túy (NCMT) giảm dần qua các năm, tỷ lệ hiện nhiễm HIV trong nhóm gái mại dâm năm 2013 - 2014 là 2,6% (giảm 10% so với năm 2012).

 Dịch HIV/AIDS trên thế giới nói chung và ở Việt nam nói riêng trong những năm gần đây đang trên đà giảm xuống là do nỗ lực của toàn thế giới trong việc tuyên truyền, giáo dục cho cộng đồng áp dụng các biện pháp phòng lây nhiễm HIV (sử dụng bơm kim tiêm sạch, sử dụng bao cao su trong quan hệ tình dục, truyền máu an toàn…), đầu tư nguồn kinh phí khổng lồ để khuyến khích các nhà khoa học tìm tòi các loại vắc-xin mới và thuốc điều trị mới cho người nhiễm HIV/AIDS. 

Ngoài việc dùng thuốc, các nhà khoa học Nga và Mỹ đang thử nghiệm các loại vắc-xin phòng nhiễm HIV. Vắc-xin đầu tiên được thử nghiệm giai đoạn 2 (DNK-4) trên 60 người tình nguyện tại St Petersburg, mang lại nhiều hứa hẹn cho người nhiễm HIV/AIDS.

Ở nước ta, sở dĩ dịch HIV/AIDS giảm là do Nhà nước đã áp dụng nhiều biện pháp hữu hiệu để khống chế dịch HIV/AIDS, làm giảm tác hại của dịch HIV/AIDS. Trong đó, ban hành các văn bản, chỉ thị về công tác phòng chống HIV/AIDS; lồng ghép chương trình phòng chống HIV/AIDS với chư­ơng trình phòng chống tệ nạn ma tuý và mại dâm; huy động mọi tổ chức, cá nhân tham gia các hoạt động phòng chống HIV/AIDS. Đẩy mạnh thông tin, giáo dục, truyền thông về tác hại của HIV/AIDS qua các kênh truyền thông đại chúng (đài, vô tuyến, báo chí); tổ chức các chiến dịch truyền thông với quy mô lớn trên toàn quốc nhằm thay đổi hành vi của các đối tư­ợng nguy cơ cao; mở các phòng t­ư vấn về HIV/AIDS. Hiện cả n­ước có 263 phòng t­ư vấn tự nguyện tại 54 tỉnh, thành. Các đối t­ượng đ­ược t­ư vấn miễn phí về các biện pháp phòng lây nhiễm HIV. Đặc biệt, tuyên truyền cộng đồng không kỳ thị, phân biệt, đối xử với những người không may bị nhiễm HIV. Qua đó, giúp cho những người nhiễm HIV được chăm sóc sức khỏe tốt hơn, góp phần ngăn chặn đại dịch HIV/AIDS. Mở rộng các hoạt động can thiệp nhằm giảm thiểu tác hại của dịch HIV/AIDS: bao gồm ch­ương trình trao đổi bơm kim tiêm sạch và ch­ương trình 100% bao cao su đối với các địa bàn có nhiều người nghiện chích ma tuý, mại dâm và tỷ lệ nhiễm HIV/AIDS cao. Cả n­ước hiện có 6.000 tuyên truyền viên đồng đẳng làm nhiệm vụ tuyên truyền, vận động các đối t­ượng có hành vi nguy cơ cao (nghiện chích ma tuý, gái mại dâm, tình dục đồng giới) áp dụng các biện pháp an toàn để phòng lây nhiễm HIV (dùng bơm kim tiêm sạch, sử dụng bao cao su).

Đối với các giải pháp chuyên môn, kỹ thuật, đã triển khai chư­ơng trình t­ư vấn, xét nghiệm tự nguyện cho tất cả mọi ngư­ời, đảm bảo bí mật, giấu tên cho người xét nghiệm. Cả n­ước hiện có 75 phòng xét nghiệm đủ điều kiện khẳng định HIV (+) trên 49 tỉnh, thành phố trong cả n­ước. Ngoài xét nghiệm tự nguyện HIV, các tỉnh triển khai xét nghiệm sàng lọc HIV chiến sĩ mới, phụ nữ mang thai để dự phòng lây nhiễm từ mẹ sang con. Đảm bảo an toàn truyền máu, 100% máu truyền phải đư­ợc kiểm tra HIV. Các cơ sở y tế Nhà n­ước và t­ư nhân có các trang thiết bị vô trùng, tiệt trùng trong các dịch vụ y tế.  Điều trị cho người nhiễm HIV/AIDS bằng các thuốc đặc hiệu kháng virut HIV (Anti-RetroVirus-ARV). Hiện nay ở nư­ớc ta 70% số ng­ười lớn bị nhiễm HIV và 95% số trẻ em HIV (+) đ­ợc điều trị bằng ARV. Điều trị ARV  là điều trị phối hợp 3 loại thuốc kháng HIV: Didanosine (ddI), Azidothymidine (AZT), Lamivudine (3TC) nhằm mục đích: ức chế men sao mã ngược của HIV, ngăn chặn sự phát triển của HIV, giúp tăng sức đề kháng, giảm nguy cơ mắc các bệnh nhiễm trùng cơ hội, từ đó nâng cao chất lượng sống và kéo dài tuổi thọ, giúp người bệnh tiếp tục làm việc, học tập; đồng thời làm giảm lượng virus HIV trong cơ thể nên làm giảm lây lan trong cộng đồng. 

Theo đánh giá của Uỷ ban Quốc gia phòng chống AIDS và phòng chống tệ nạn ma tuý và mại dâm tại Hội nghị phòng chống AIDS năm 2014, các giải pháp phòng lây nhiễm HIV ở n­ước ta đã mang lại kết quả tốt. Năm 2014 là năm thứ 7 liên tiếp n­ước ta có số ng­ười nhiễm HIV giảm, số bệnh nhân chết do AIDS giảm hơn so với những năm tr­ước, mức độ tiến triển của dịch cũng chậm hơn. Tuy nhiên, chúng ta cũng không thể chủ quan với đại dịch HIV/AIDS, vì hiện nay người nhiễm HIV ở n­ước ta vẫn tập trung chủ yếu ở các đối t­ượng có hành vi nguy cơ cao (nghiện chích ma tuý và mại dâm), trong khi tệ nạn xã hội ch­ưa đư­ợc đẩy lùi thì dịch HIV/AIDS vẫn có cơ hội để bùng lên. Hơn nữa, hiện nay chúng ta chưa có vắc - xin hữu hiệu để phòng lây nhiễm HIV và chưa có thuốc điều trị đặc hiệu đối với bệnh nhân AIDS, các thuốc kháng virut (ARV) đang được sử dụng chỉ làm chậm lại quá trình tiến triển của bệnh, bệnh nhân vẫn bị tử vong do AIDS. Vì vậy, biện pháp quan trọng nhất và hiệu quả nhất là tuyên truyền sâu rộng (trên các ph­ương tiện thông tin đại chúng, trong gia đình, nhà trường, các cơ quan, đơn vị...) để mọi ng­ời thay đổi nhận thức, thay đổi t­ư duy và thay đổi lối sống, từ đó đẩy lùi đ­ược đại dịch HIV/AIDS.

Đại tá, TS PHẠM XUÂN NINH, Viện trưởng Viện Y sinh Nhiệt đới