Thủ tướng Ma-lai-xi-a Ba-đa-uy phát biểu tại Hội nghị Bộ trưởng kinh tế ASEAN lần thứ 38 tại Cu-ala Lăm-pơ
Liệu có quá tham vọng khi Hiệp hội các nước Đông Nam Á (ASEAN) đặt kế hoạch thành lập một cộng đồng kinh tế ASEAN (AEC) vào năm 2015, sớm hơn 5 năm so với mục tiêu đề ra? Với việc rút ngắn tiến trình này, ASEAN rõ ràng không muốn bỏ lỡ cơ hội trở thành khu vực có sức hấp dẫn đối với các nhà đầu tư nước ngoài. AEC sẽ mở ra một thị trường chung khu vực, cơ sở quan trọng để thu hút các nhà đầu tư nước ngoài. Tại Hội nghị Bộ trưởng Kinh tế ASEAN tại Cu-a-la Lăm-pơ vừa kết thúc, Thủ tướng Ma-lai-xi-a Áp-đu-la Ba-đa-uy nhấn mạnh: “Nếu chúng ta không gấp rút thành lập thị trường chung khu vực, ASEAN có nguy cơ mất vị thế là điểm đầu tư quan trọng”.

Theo kế hoạch đề ra, AEC sẽ bao gồm một thị trường chung với cơ sở sản xuất chung, nơi hàng hóa, dịch vụ, đầu tư và lao động có thể tự do lưu thông qua các biên giới giữa các nước ASEAN. Các rào cản đối với luồng vốn và lao động sẽ được nới lỏng, biến khu vực thành nơi có môi trường kinh doanh ít tốn kém hơn.

Tuy nhiên, nhìn lại nền tảng để thiết lập AEC, quá trình này mới đang ở giai đoạn đầu và các nước còn rất nhiều việc phải làm. Mới đây nhất, ASEAN đã đạt được các bước tiến trong lĩnh vực hàng điện tử và mở rộng bầu trời. Cụ thể, 6 nước ASEAN (Bru-nây, In-đô-nê-xi-a, Ma-lai-xi-a, Phi-líp-pin, Xin-ga-po và Thái Lan) đã đạt thỏa thuận bãi bỏ hàng rào thuế quan đối với 85% sản phẩm điện tử được buôn bán giữa các nước này, bắt đầu có hiệu lực từ tháng 1-2007, sớm hơn so với dự kiến 3 năm. Các nước ASEAN cũng dự kiến sẽ thực hiện thỏa thuận bầu trời mở vào năm 2008. Thỏa thuận ban đầu sẽ chỉ áp dụng cho các đường bay nối liền thủ đô các nước ASEAN, sau đó sẽ mở rộng sang các thành phố khác.

Trước đó nhiều năm, các nước ASEAN đã đạt thỏa thuận bãi bỏ hàng rào thuế quan trong khuôn khổ khu vực mậu dịch tự do ASEAN (AFTA). Tuy nhiên, nhiều nước vẫn đang gặp khó khăn trong việc thực hiện AFTA do việc bãi bỏ hàng rào thuế quan vẫn diễn ra chậm trễ. Hiện nay, một số nước đi đầu trong lĩnh vực này mới hạ được mức thuế xuống dưới 5% đối với những mặt hàng nằm trong danh sách thương lượng. Còn một loạt mặt hàng không nằm trong danh sách ưu tiên như các sản phẩm nông nghiệp, hay công nghiệp nhạy cảm như điều hòa nhiệt độ, máy giặt, vẫn chưa được nằm trong danh mục được giảm thuế. Việc các nước vẫn cạnh tranh gay gắt trên một số lĩnh vực dẫn tới tình trạng nhiều công ty tiếp tục gặp khó khăn khi xâm nhập vào thị trường nước khác. Chẳng hạn như tranh cãi giữa Thái Lan và Ma-lai-xi-a trong vấn đề nhập khẩu xe hơi. Thái Lan không chấp nhận giảm thuế nhập khẩu xe hơi của Ma-lai-xi-a với lý do, xe hơi sản xuất tại Ma-lai-xi-a được trợ cấp dưới dạng phi thuế quan của chính phủ.

Những yếu tố khác gây trở ngại đáng kể cho tiến trình thành lập AEC là các nền kinh tế của các nước ASEAN có trình độ phát triển không đồng đều và vấn đề quyền lợi riêng. Một số quốc gia đang theo đuổi lợi ích riêng như Phi-líp-pin, Thái Lan và Xin-ga-po khi ký kết thỏa thuận thương mại tự do với các nước ngoài khu vực, gây khó khăn cho việc hình thành một thị trường chung cho khu vực ASEAN. Bởi vậy, thay vì tìm kiếm một thỏa thuận đa phương, một số nước đã chuyển sang ký thỏa thuận song phương với những quốc gia có trình độ phát triển tương đồng trong khu vực. Chẳng hạn như giữa hai hãng hàng không quốc gia của Ma-lai-xi-a và Xin-ga-po đã đạt thỏa thuận dịch vụ bay song phương thực hiện trong 34 năm với tổng cộng 2.000 chuyến bay. Các chuyến bay được thực hiện đều đặn mỗi tuần trên đường bay độc quyền Cu-a-la Lăm-pơ – Xin-ga-po.

Những bước đi thận trọng nói trên của các nước thành viên trong quá trình tiến tới thành lập AEC có thể sẽ khiến cho quá trình này bị kéo dài hơn dự kiến. Giới phân tích cho rằng, xét trong bối cảnh như vậy, mục tiêu thành lập AEC vào 2015 rất khó đạt được và đây sẽ là ước mơ xa của ASEAN về một khu vực thống nhất kinh tế theo kiểu Liên minh châu Âu (EU). Tuy nhiên, lãnh đạo các nước ASEAN vẫn tỏ ra rất lạc quan và đang triển khai từng bước cho kế hoạch này. Các nước ASEAN đã hoàn tất việc chuyển các sản phẩm từ danh sách loại trừ tạm thời và danh sách các mặt hàng nhạy cảm vào danh sách các mặt hàng được hưởng ưu đãi về thuế quan có hiệu lực chung (CEPT). Các nước ASEAN cũng đạt được tiến bộ trong một số lĩnh vực khác như đã ký Hiệp định về sáng kiến “Cửa sổ duy nhất của ASEAN” (ASW) tại Hội nghị cấp cao ASEAN lần thứ 11 ở Cu-a-la Lăm-pơ hồi tháng 12-2005.

Tuy nhiên, để biến ước mơ AEC thành hiện thực, mỗi chính phủ phải có trách nhiệm thực sự trong việc giải quyết các vấn đề thị trường, như nhận định của Bộ trưởng Thương mại Ma-lai-xi-a Ra-đi-pha A-dít. Bà cho rằng, các cơ sở để thành lập AEC hiện nay đang ở trong tình trạng “chính sách có, các biện pháp có, song không thể thực hiện được 100% các chính sách và biện pháp này”.

MỸ HẠNH