Cuộc “hồi sinh” lịch sử

Khác với Việt Nam hay Trung Quốc, nơi Tết Nguyên đán luôn giữ vị thế độc tôn xuyên suốt lịch sử, tại Hàn Quốc, ngày lễ này từng trải qua gần một thế kỷ bị “ghẻ lạnh” và cấm đoán.

Đây là một câu chuyện lịch sử thăng trầm ít người biết đến, nhưng lại làm nên chiều sâu đặc biệt cho Tết cổ truyền ở xứ sở kim chi ngày nay.

Chú thích ảnh trang nhất đăng trên báo Donga Ilbo số ra ngày 6-2-1962 cho thấy các cửa hàng trên đường Euljiro, trung tâm Seoul, đóng cửa nhân dịp Tết Nguyên đán. Tác giả ghi chú rằng ngay cả khi chính quyền Seoul khi đó không muốn thừa nhận Tết Nguyên đán, người dân Hàn Quốc vẫn quyết tâm duy trì nét đẹp truyền thống này. Ảnh: Naver News Library

Vào năm 1896, dưới áp lực hiện đại hóa, Hàn Quốc áp dụng lịch Gregorian (Dương lịch) và lấy ngày 1-1 làm ngày chính thức bắt đầu năm mới.

Tuy nhiên, sự đứt gãy văn hóa thực sự bắt đầu trong thời kỳ đế quốc Nhật chiếm đóng bán đảo Triều Tiên (1910-1945). Chính quyền đô hộ khi đó cấm người dân ăn Tết Âm lịch (còn gọi là Gujeong - Cựu chính) và ép buộc họ phải đón Tết Dương lịch (Sinjeong - Tân chính). Dù bị cấm đoán, người dân Hàn Quốc vẫn âm thầm gìn giữ phong tục cúng tổ tiên vào ngày Mồng 1 âm lịch, như một cách phản kháng thầm lặng và giữ gìn hồn cốt dân tộc.

Ngay cả sau khi giải phóng, các chính quyền tiếp theo vẫn coi Tết Âm lịch là tàn dư của chế độ cũ, cản trở sự phát triển công nghiệp hóa. Các nhà hoạch định kinh tế lập luận rằng một kỳ nghỉ nhiều ngày tập trung vào du lịch gia đình và các nghi lễ thờ cúng tổ tiên sẽ làm gián đoạn sự phát triển do nhà nước lãnh đạo nhằm mục đích thúc đẩy sản lượng và thu nhập. Họ cho rằng, một kỳ nghỉ Tết là đủ - và ngày 1-1 Dương lịch là ngày chung của thế giới.

Các em nhỏ tại một trường mẫu giáo ở quận Michuhol, Incheon, học cách cúi chào người lớn để chuẩn bị đón Tết Nguyên đán. Ảnh: Yonhap

Đến năm 1985, dưới sức ép của dư luận mong muốn bảo tồn truyền thống, chính phủ chỉ định Tết Nguyên đán là một ngày lễ chính thức duy nhất với tên gọi nhẹ nhàng là “Ngày phong tục dân gian” (Folklore Day), trong khi vẫn giữ ngày 1-1 Dương lịch là ngày tết chính thức.

Và mãi tới tháng 2-1989, Tết Nguyên đán với tên gọi Seollal mới chính thức được khôi phục hoàn toàn cùng với kỳ nghỉ lễ 3 ngày, qua đó chấm dứt 93 năm người Hàn Quốc phải đón Tết dưới những cái tên khác.

Vì vậy, với người Hàn Quốc hiện đại, Seollal không chỉ là năm mới, mà còn là sự chiến thắng của bản sắc văn hóa trước những biến động thời cuộc.

Những nghi lễ đặc trưng

Trung tâm của Tết Nguyên đán là các nghi lễ kết nối giữa người sống và người đã khuất, giữa các thế hệ trong gia đình.

Thực hiện nghi lễ Charye, gia đình chuẩn bị một mâm cơm dâng lên tổ tiên. Ảnh: Korea JoongAng Daily

Nghi lễ Charye (Cúng gia tiên): Sáng sớm Mồng 1 Tết, toàn bộ gia đình sẽ tập trung tại nhà trưởng nam để thực hiện nghi lễ Charye.

Điểm độc đáo nhất của Charye nằm ở quy tắc bày biện mâm cúng cực kỳ nghiêm ngặt, phản ánh triết lý âm dương ngũ hành. Một số nguyên tắc bất di bất dịch bao gồm: Các món màu đỏ đặt phía Đông, món màu trắng đặt phía Tây; cá đặt phía Đông, thịt đặt phía Tây; đầu cá quay về hướng Đông, đuôi quay về hướng Tây.

Đặc biệt, trong mâm cúng của người Hàn Quốc tuyệt đối không dùng các loại gia vị nồng như tỏi, ớt hay đào, vì tin rằng chúng xua đuổi hương hồn tổ tiên và các loại cá có tên kết thúc bằng chữ “chi” (như cá thu - samchi, cá cơm - myeolchi), vì chúng được coi là kém sang trọng.

Nghi thức Sebae. Ảnh: Reformed Margins 

Nghi thức Sebae (Tuế bái) và bao lì xì trắng: Sau lễ cúng là nghi thức Sebae, nơi con cháu thực hiện động tác cúi lạy sát đất trước ông bà, cha mẹ.

Khác với phong tục lì xì bằng phong bao đỏ rực rỡ tượng trưng cho may mắn ở Việt Nam hay Trung Quốc, người Hàn Quốc thường trao tiền mừng tuổi (Sebaetdon) trong những phong bao màu trắng trang nhã, đôi khi có họa tiết truyền thống đơn giản.

Màu trắng trong văn hóa Hàn Quốc tượng trưng cho sự tinh khiết và khởi đầu mới, không mang ý nghĩa tang tóc như quan niệm của một số nền văn hóa khác.

Ẩm thực ngày Tết

Ẩm thực ngày Tết ở Hàn Quốc không chỉ để no bụng, mà còn mang đậm tính biểu tượng:

Tteokguk (Canh bánh gạo): Đây là món ăn “linh hồn” của Seollal. Người Hàn có câu hỏi thú vị: “Bạn đã ăn bao nhiêu bát Tteokguk rồi?” để hỏi tuổi nhau. Họ quan niệm phải ăn một bát canh bánh gạo vào sáng Mồng 1 mới thực sự lớn thêm một tuổi.

Những lát bánh gạo trắng, thái lát tròn tượng trưng cho sự thanh khiết và hình dáng đồng tiền xu, mang ý nghĩa cầu mong tài lộc, sự trường thọ.

Món Tteokguk (Canh bánh gạo). Ảnh: QNS

Jeon (Bánh xèo): Mùi dầu mỡ chiên Jeon là “mùi Tết” đặc trưng tại các gia đình Hàn Quốc. Các loại bánh chiên từ cá, thịt, rau củ được mọi người chuẩn bị công phu trước nhiều ngày.

Japchae (Miến trộn): Với các sợi miến dài tượng trưng cho sự trường thọ, món ăn này luôn góp mặt trong các bữa tiệc mừng năm mới của người Hàn.

Những phong tục dân gian độc đáo

Bên cạnh các nghi lễ, Tết Nguyên đán ở Hàn Quốc còn có những phong tục thú vị mang màu sắc tín ngưỡng dân gian:

Treo Bokjori (Cái sàng phúc lộc): Vào sáng sớm Mồng 1, người Hàn thường treo một cái sàng gạo bằng tre (Jori) lên tường nhà hoặc cửa ra vào.

Tục lệ này xuất phát từ niềm tin rằng chiếc sàng sẽ giúp “lọc” lấy những điều may mắn, phúc lộc và giữ lại cho gia chủ, đồng thời sàng bỏ những điều xui xẻo. Người ta tin rằng treo Bokjori càng sớm vào ngày đầu năm thì phúc lộc càng nhiều.

Người Hàn treo Bokjori để mong cầu may mắn. Ảnh: Pixabay

Phòng ngừa trộm giày: Đêm giao thừa, người Hàn xưa thường giấu hết giày dép vào trong nhà vì sợ hồn ma xuống trần gian ướm thử.

Nếu ma đi vừa đôi nào thì sẽ lấy đi, và chủ nhân đôi giày đó sẽ gặp xui xẻo cả năm. Để đánh lạc hướng “con ma” này, người dân thường treo một cái rây bột trước cửa. Con ma sẽ mải mê đếm số lỗ trên cái rây cho đến khi trời sáng và gà gáy, buộc nó phải bỏ đi.

Trò chơi Yutnori: Đây là trò chơi gieo 4 thanh gỗ (thay cho xúc xắc) để di chuyển các quân cờ trên bàn cờ. Tiếng reo hò khi chơi Yutnori là âm thanh náo nhiệt nhất, gắn kết các thành viên gia đình sau những nghi lễ trang trọng.

Những xu hướng mới

Trong xã hội Hàn Quốc hiện đại với áp lực cuộc sống cao, phong tục đón Tết  cổ truyền cũng đang dần thay đổi, tạo nên những xu hướng mới lạ:

Trào lưu “D-turn” và “Ngược dòng”: Thay vì con cái vất vả vượt hàng trăm cây số tắc đường để về quê, ngày nay nhiều bậc cha mẹ ở quê chọn cách “ngược dòng” lên thành phố thăm con cái. Hoặc sau khi làm lễ cúng ở nhà chồng, cả gia đình sẽ đi du lịch hoặc về nhà ngoại (D-turn), giảm bớt gánh nặng lễ nghi cho người phụ nữ.

Văn hóa “mua đồ nấu sẵn” cho mâm cúng: Quan niệm “phải tự tay nấu mới thành tâm” đang dần được nới lỏng.

Nhiều gia đình trẻ lựa chọn đặt mua các set đồ cúng chế biến sẵn từ khách sạn hoặc siêu thị để tiết kiệm thời gian và công sức, tập trung hơn vào việc trò chuyện, nghỉ ngơi.

Xu hướng Me-ollal đang khá phổ biến trong lớp trẻ Hàn Quốc. Ảnh minh họa. Nguồn: The Manual

“Me-ollal”: Một từ ghép giữa “Me” (tôi) và “Seollal”, ám chỉ xu hướng những người trẻ độc thân chọn cách không về quê để tránh những câu hỏi khó xử về hôn nhân, công việc.

Thay vào đó, họ dành kỳ nghỉ để du lịch một mình, nghỉ ngơi tại khách sạn, hoặc đơn giản là ở nhà để tự thưởng cho bản thân những ngày yên bình.

“Chuyển đổi số” trong lì xì Tết: Khi điện thoại thông minh phổ biến và công nghệ ngày một phát triển, nhiều người trước đây dùng phong bao để lì xì nhau, thì giờ lại thích thú chuyển qua các ví điện tử hoặc tài khoản ngân hàng.

Từ một di sản từng bị đe dọa xóa sổ, Tết Nguyên đán được “hồi sinh” mạnh mẽ và trở thành sợi dây kết nối quá khứ với hiện tại của người Hàn Quốc. Dù cho hình thức đón Tết có thể thay đổi theo nhịp sống hiện đại, nhưng tinh thần cốt lõi của dịp lễ cổ truyền này vẫn vẹn nguyên.

Đó là dịp để người Hàn dừng lại một nhịp, nhớ về cội nguồn và quây quần bên gia đình và người thân, cùng hướng tới một hành trình mới đầy hy vọng.