Nghiên cứu cho rằng, yếu tố quyết định không nằm ở ưu thế quân sự tuyệt đối, mà ở vị trí địa chiến lược (geostrategic position) và cách khai thác không gian chiến lược. Vậy, những đặc điểm địa chiến lược nào tạo nên sức mạnh của Iran? Cơ chế nào giúp quốc gia này chuyển hóa vị trí địa lý thành lợi thế an ninh lâu bền.

Bản đồ Iran. Ảnh: adventureiran.com 

Bối cảnh lịch sử

Iran trong cấu trúc cạnh tranh quyền lực khu vực: Iran nằm tại điểm giao cắt giữa Trung Đông, Trung Á và Nam Á, giữ vị trí trung gian trong quan hệ quyền lực khu vực.

Giai đoạn tiền hiện đại, không gian Iran đóng vai trò đối trọng giữa Đế chế Ottoman (một đế chế Hồi giáo lớn từ cuối thế kỷ XIII đến đầu thế kỷ XX, do người Thổ Nhĩ Kỳ Ottoman xây dựng) ở phía Tây và các thực thể Ba Tư ở phía Đông, góp phần duy trì trạng thái tương đối cân bằng.

Sang thế kỷ XIX, vị trí này tiếp tục đặt Iran vào thế cạnh tranh giữa Nga và Anh trong khuôn khổ “Great Game” (cách gọi cuộc cạnh tranh chiến lược kéo dài trong thế kỷ XIX giữa Anh và Nga nhằm giành ảnh hưởng tại Trung Á). Dù chịu sức ép kéo dài từ các cường quốc, Iran không bị sáp nhập hoàn toàn, mà duy trì được một thực thể chính trị độc lập. Thực tế này cho thấy Iran không chỉ là địa bàn cạnh tranh, mà còn là một chủ thể có khả năng điều chỉnh chiến lược để thích ứng với biến động của cấu trúc quyền lực khu vực.

Xung đột lớn nhưng không dẫn đến sụp đổ nhà nước: Trong lịch sử hiện đại, Iran nhiều lần đối mặt với các cuộc chiến quy mô lớn, cường độ cao (Nga 1804 -1828, Ottoman 1514 - 1823, Anh 1856 - 1857, Anh - Liên Xô 1941, Iran - Iraq 1980 - 1988), nhưng không rơi vào trạng thái tan rã.

Các cuộc chiến với Nga trong thế kỷ XIX dẫn đến mất lãnh thổ ở Kavkaz, song không làm sụp đổ hệ thống quyền lực trung tâm. Trong chiến tranh Iran - Iraq (1980 - 1988), dù chịu tổn thất lớn và bị cô lập về đối ngoại, Iran vẫn giữ được toàn vẹn lãnh thổ và duy trì kiểm soát nội bộ. Ở giai đoạn hiện nay, các biện pháp trừng phạt kéo dài tiếp tục gây sức ép đáng kể nhưng không làm tê liệt hệ thống chính trị - an ninh. Những kinh nghiệm này cho thấy Iran có khả năng hấp thụ tổn thất và duy trì ổn định ngay cả trong điều kiện bất lợi.

Cấu trúc địa chiến lược tạo lợi thế phòng thủ

Địa hình “pháo đài tự nhiên”: Iran sở hữu cấu trúc địa hình tạo lợi thế phòng thủ thuận lợi.

Dãy Zagros ở phía Tây và Alborz ở phía Bắc hình thành các lớp chắn tự nhiên, buộc lực lượng tấn công phải di chuyển qua các hành lang hẹp, dễ bị kiểm soát. Điều này tạo ra chiều sâu phòng thủ, cho phép Iran kéo giãn tuyến tiến công và làm suy giảm nhịp độ tác chiến của đối phương. Ở khu vực trung tâm, các sa mạc như Dasht-e Kavir và Dasht-e Lut tạo thành vùng lõi khó tiếp cận, việc triển khai và duy trì lực lượng quy mô lớn tại đây gặp nhiều hạn chế. Khi kết hợp với địa hình núi bao quanh, cấu trúc này làm giảm khả năng triển khai tác chiến nhanh (blitzkrieg), buộc đối phương phải chuyển sang xung đột kéo dài.

Kiểm soát các hành lang chiến lược: Iran kiểm soát eo biển Hormuz, một điểm nghẽn quan trọng của hệ thống năng lượng toàn cầu, nơi khoảng 20% lượng dầu mỏ thế giới được vận chuyển qua.

Hiện diện quân sự dọc bờ biển phía Nam cho phép nước này duy trì khả năng gây gián đoạn tuyến hàng hải khi cần thiết, tạo sức ép trực tiếp lên đối thủ. Đồng thời, Iran nằm trên trục kết nối Trung Á, Vịnh Ba Tư và Ấn Độ Dương, cho phép tác động đồng thời đến không gian lục địa và hàng hải. Iran không cần kiểm soát tuyệt đối các tuyến này, mà chỉ cần duy trì khả năng can thiệp, buộc đối phương phải phân tán nguồn lực và làm giảm hiệu quả của các chiến dịch quân sự tập trung.

Vị trí giao thoa nhưng không bị bao vây hoàn toàn: Iran tiếp giáp với nhiều khu vực như Iraq, Afghanistan, Kavkaz và Vịnh Ba Tư, nhưng không rơi vào trạng thái bị cô lập.

Khác với Iraq giai đoạn 1991 - 2003, Iran duy trì được nhiều hướng triển khai chiến lược, cả trên bộ lẫn trên biển, tránh được sự cô lập và khóa chặt trong một không gian địa lý cố định. Vị trí này cho phép Iran mở rộng ảnh hưởng ra các khu vực lân cận như Iraq, Syria và Lebanon, đồng thời duy trì hiện diện tại Afghanistan và Trung Á. Thay vì kiểm soát trực tiếp lãnh thổ, Iran tập trung vào duy trì khả năng tác động liên tục, không bị đẩy vào thế phòng thủ thụ động và có thể chủ động định hình môi trường an ninh xung quanh.

Chuyển hóa vị trí địa lý thành sức mạnh chiến lược

Chiến lược phòng thủ đa tầng (layered defense): Iran tổ chức phòng thủ theo cấu trúc nhiều lớp, kết hợp giữa lãnh thổ trong nước và các không gian bên ngoài.

Ở lớp trong, địa hình và lực lượng vũ trang tạo nền tảng phòng thủ. Ở lớp ngoài, Iran thiết lập các điểm tựa thông qua mạng lưới lực lượng ủy nhiệm (proxy forces) tại Iraq, Syria và Lebanon, qua đó giảm nhu cầu đối đầu trực tiếp tại biên giới. Mô hình này phân tán áp lực tác chiến, buộc đối phương xử lý đồng thời nhiều điểm nóng, làm giãn lực lượng và kéo dài thời gian phản ứng. Lớp phòng thủ bên ngoài đồng thời đóng vai trò vùng đệm, giúp giảm nguy cơ chiến sự lan sâu vào lãnh thổ Iran.

Mô hình chiến tranh phi đối xứng (asymmetric warfare): Iran không theo đuổi đối đầu trực diện với các đối thủ có ưu thế về công nghệ và nguồn lực.

Thay vào đó, nước này phát triển các năng lực chi phí thấp nhưng có hiệu quả răn đe cao, trong đó nổi bật là tên lửa đạn đạo và UAV. Các hệ thống này cho phép Iran duy trì khả năng tấn công tầm xa mà không phụ thuộc vào không quân hiện đại. Đồng thời, Iran triển khai các phương thức tác chiến phi đối xứng trên biển tại Vịnh Ba Tư, sử dụng phương tiện nhỏ, cơ động để gây gián đoạn hoạt động của lực lượng hải quân đối phương. Phương thức này làm tăng chi phí và rủi ro, giảm khả năng duy trì chiến dịch dài hạn của đối phương.

Mở rộng “không gian chiến lược” ra ngoài lãnh thổ: Iran không giới hạn xung đột trong phạm vi lãnh thổ, mà triển khai theo mô hình “chiến trường phân tán” với các điểm đối đầu trải rộng ở Iraq, Syria, Lebanon và khu vực lân cận.

Thông qua mạng lưới đối tác và lực lượng ủy nhiệm, Iran duy trì khả năng tác động liên tục mà không cần kiểm soát trực tiếp lãnh thổ. Cách thức này đẩy rủi ro ra xa trung tâm, giảm nguy cơ bị tấn công trực tiếp và buộc đối phương phân tán lực lượng. Khi không thể tập trung nguồn lực để tạo đòn đánh quyết định, đối phương bị kéo vào trạng thái đối phó kéo dài. Nhờ đó, Iran duy trì thế chủ động tương đối và làm giảm hiệu quả của các chiến lược đánh nhanh, kết thúc nhanh.

Giới hạn và thách thức về lợi thế địa chiến lược

Không phải “bất khả chiến bại”: Dù có lợi thế địa lý rõ rệt, Iran không phải là trường hợp “bất khả chiến bại”.

Trong thế kỷ XIX, các cuộc chiến với Nga khiến Iran mất lãnh thổ tại Kavkaz, cho thấy địa hình không thể ngăn chặn hoàn toàn thất bại chiến lược. Trong chiến tranh Iran - Iraq (1980 - 1988), lãnh thổ Iran từng bị tấn công sâu và chịu thiệt hại đáng kể trước khi được kiểm soát. Những kinh nghiệm này cho thấy lợi thế địa lý không loại trừ rủi ro tổn thất. Đồng thời, Iran vẫn đối mặt với hạn chế về kinh tế và công nghệ quân sự. Trừng phạt kéo dài làm giảm khả năng tiếp cận công nghệ, trong khi nguồn lực tài chính hạn chế không cho phép duy trì sức mạnh quân sự ngang bằng các cường quốc. Điều này buộc Iran ưu tiên các phương thức phát triển sức mạnh gián tiếp thay vì đối đầu trực diện.

Nghịch lý chiến lược: Vị trí địa chiến lược quan trọng khiến Iran trở thành đối tượng cạnh tranh liên tục của các cường quốc.

Nằm tại giao điểm của nhiều không gian chiến lược, Iran khó đứng ngoài các xung đột khu vực. Biến động tại Trung Đông, Trung Á và Vịnh Ba Tư đều tác động trực tiếp đến an ninh của nước này. Kết quả là Iran phải duy trì trạng thái sẵn sàng cao và chấp nhận mức độ căng thẳng thường trực (persistent tension), kéo theo chi phí đáng kể về kinh tế, quân sự và chính trị. Thay vì tận dụng vị trí để phát triển ổn định, Iran phải ưu tiên an ninh, tạo ra vòng lặp trong đó lợi thế địa lý đồng thời cũng là nguồn áp lực duy trì đối đầu kéo dài.

Phụ thuộc vào cách tổ chức chiến lược: Địa lý chỉ tạo điều kiện ban đầu, không tự chuyển hóa thành sức mạnh. Hiệu quả phụ thuộc vào cách tổ chức lực lượng và lựa chọn chiến lược.

Các mô hình như phòng thủ đa tầng (layered defense), chiến tranh phi đối xứng (asymmetric warfare) và mạng lưới ảnh hưởng bên ngoài là kết quả của quyết định chiến lược có chủ đích. Nếu không được khai thác phù hợp, lợi thế địa chiến lược có thể bị suy giảm hiệu quả hoặc trở thành điểm dễ bị khai thác.

Triển vọng trong bối cảnh hiện đại

Vai trò của công nghệ: Sự phát triển của UAV và tên lửa làm thay đổi cách Iran khai thác không gian chiến lược.

Các hệ thống này cho phép mở rộng phạm vi tấn công và giảm phụ thuộc vào địa hình hoặc triển khai lực lượng quy mô lớn. Nhờ đó, Iran tăng khả năng gây sức ép từ xa và linh hoạt trong lựa chọn phương thức tác chiến. Tuy nhiên, công nghệ không thay thế vai trò của địa lý. Trong xung đột kéo dài, địa hình vẫn quyết định chiều sâu phòng thủ, khả năng duy trì lực lượng và mức độ chịu đựng trước các đòn tấn công liên tục.

Cạnh tranh cường quốc: Trong bối cảnh cạnh tranh giữa các cường quốc ngày càng tăng, vị trí của Iran tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong tính toán chiến lược của các nước lớn. 

Iran nằm trên các tuyến kết nối then chốt và có khả năng tác động đến các điểm nghẽn như eo biển Hormuz, buộc mọi kịch bản an ninh khu vực phải tính đến yếu tố này. Vì vậy, Iran trở thành một “nút giao chiến lược” (strategic chokepoint actor) mà không bên nào có thể bỏ qua. Ngay cả khi không trực tiếp tham gia cạnh tranh, Iran vẫn có khả năng ảnh hưởng đến cán cân khu vực thông qua vị trí và cách triển khai chiến lược.

Iran không phải là một quốc gia “bất bại”, nhưng rất khó bị đánh bại hoàn toàn. Nguyên nhân không nằm ở ưu thế quân sự, mà ở vị trí địa chiến lược và khả năng chuyển hóa thành lợi thế an ninh. Địa hình phức tạp, vị trí giao thoa và kiểm soát các hành lang chiến lược giúp Iran kéo dài xung đột và làm giảm hiệu quả tấn công của đối phương.

Tuy nhiên, địa lý chỉ phát huy khi gắn với chiến lược phù hợp, đặc biệt là chiến tranh phi đối xứng và phòng thủ đa tầng (layered defense). Trường hợp Iran cho thấy địa lý vẫn là nền tảng của quyền lực, nhưng không mang tính quyết định, nếu không được khai thác đúng cách.