Nhận rõ thách thức thì không lo mắc “bẫy thu nhập trung bình”

Nhân dịp Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB) công bố Báo cáo Triển vọng phát triển châu Á năm 2010, ông Ay-u-mi Cô-ni-si (Ayumi Konishi) đã dành riêng cho Báo Quân đội nhân dân một cuộc trao đổi ý kiến về chặng đường phát triển quan trọng sắp tới của Việt Nam. Là Giám đốc ADB tại Việt Nam từ năm 2006, ông Cô-ni-si chịu trách nhiệm chính trong việc đưa ra các ưu tiên cho các chương trình hỗ trợ của ADB, cũng như theo dõi tiến trình thực hiện các khoản vay trị giá nhiều tỷ USD của Việt Nam.

5 vấn đề cần quan tâm trong Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội 

- Phóng viên (PV): Hiện Việt Nam chuẩn bị thực hiện Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2011-2020. Từ góc nhìn của ông, chiến lược này cần phải đặt trọng tâm vào vấn đề gì?

Ông Ay-u-mi Cô-ni-si

- Ông Ay-u-mi Cô-ni-si: Khi Việt Nam bắt đầu là một nước thu nhập trung bình, một thách thức hàng đầu là phải xây dựng được một tầm nhìn rõ ràng về chặng đường phát triển tiếp theo, nhằm đạt được mục tiêu trở thành quốc gia công nghiệp hóa vào năm 2020.

Theo tôi, có 5 điểm quan trọng mà Chiến lược cần phải được làm rõ. Điểm thứ nhất là công cuộc Đổi Mới sẽ được tiếp tục như thế nào, hay nói cách khác là tiến trình cải cách nền kinh tế sẽ ra sao? Nhà nước nên đóng vai trò gì hay Nhà nước sẽ chuyển từ vai trò trực tiếp cung cấp hàng hóa và dịch vụ sang vai trò thúc đẩy và điều chỉnh các hoạt động kinh tế? Chiến lược cũng cần nêu rõ, Lộ trình cải cách hơn nữa các doanh nghiệp Nhà nước để có thể nâng cao hiệu quả hoạt động và năng lực quản trị của các công ty này.

Thứ hai, đó là Việt Nam sẽ phát triển dựa vào gì trong năm 2020, năm 2030, hay năm 2050? Trong bối cảnh nền kinh tế thế giới và khu vực đang biến chuyển nhanh chóng, hiện vẫn chưa rõ Việt Nam định thực hiện công nghiệp hóa nền kinh tế như thế nào, và tiến lên bậc thang cao hơn trong chuỗi giá trị công nghệ ra sao? Việt Nam nên sản xuất sản phẩm nào và nên xuất khẩu hay nhập khẩu cái gì? Việt Nam cần “cạnh tranh” trong ngành công nghiệp nào? Trọng tâm phát triển của mỗi khu vực của đất nước ra sao? Chúng tôi lo ngại rằng, sau khi từ bỏ mô hình kế hoạch tập trung, dường như chưa có những chính sách phát triển công nghiệp rõ ràng và được điều phối tốt. Đương nhiên là tất cả các tỉnh, thành phố không thể sản xuất cùng một loại sản phẩm rồi cạnh tranh với nhau. Việt Nam cũng cần cân nhắc kỹ việc chọn lựa các khu vực để ưu tiên đầu tư và phát triển các ngành công nghiệp liên quan.

Điểm thứ ba là liên quan tới vấn đề con người. Làm sao Việt Nam có thể phát triển nguồn nhân lực để đáp ứng với nhu cầu đang thay đổi của nền kinh tế và xã hội? Làm sao có thể bảo đảm được rằng tăng trưởng mang lại lợi ích cho mọi người?        

Điểm thứ tư là vấn đề bảo vệ môi trường bền vững. Hiện cả thế giới đang bàn thảo việc đối phó với biến đổi khí hậu, mà trong đó Việt Nam sẽ là một trong những quốc gia bị ảnh hưởng nặng nề nhất khi nước biển dâng cao. Cách đối phó với thách thức này cần phải được Việt Nam hoạch định rõ trong Chiến lược. Thực tế là trong ngắn hạn không dễ lồng ghép các biện pháp duy trì môi trường bền vững vào một chiến lược phát triển quốc gia vì rất tốn kém. Tuy nhiên, Việt Nam cần phải thảo luận thẳng thắn về quyết tâm của quốc gia trong việc bảo vệ môi trường trong trung và dài hạn, đồng thời sớm đầu tư cho các biện pháp cần thiết cấp bách.

Vấn đề thứ năm là cần phải thảo luận về chính sách ưu tiên phát triển cơ sở hạ tầng. Do việc đầu tư cho cơ sở hạ tầng tốn rất nhiều nguồn lực nên cần có những đánh giá thực tế về những gì có thể làm và những gì có thể đạt được trong giai đoạn tới.

Cần thiết lập cơ chế cho mạng lưới an sinh xã hội 

- PV: Tốc độ xóa đói, giảm nghèo ở Việt Nam dường như  đang chậm lại trong những năm gần đây và khoảng cách thu nhập có xu hướng dãn rộng. ADB nhìn nhận vấn đề này như thế nào?

- Ông Ay-u-mi Cô-ni-si: Bất chấp những khó khăn kinh tế trong năm 2009, Việt Nam vẫn tiếp tục thành công trong việc giảm nghèo nhờ những nỗ lực và chính sách hướng tới người nghèo của Nhà nước. Tuy nhiên, qua cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu, hệ thống kinh tế-xã hội của Việt Nam đã bộc lộ một số hạn chế. Chúng tôi thường khuyến nghị với Việt Nam rằng, “gói kích thích kinh tế” trên thực thế phải là một “gói đảm bảo an sinh xã hội”. Chính vì lẽ đó, trong thời gian tới việc thiết lập cơ chế cho mạng lưới an sinh xã hội sẽ là điều cốt lõi. Việc nâng cao chất lượng y tế và giáo dục cũng là điều quan trọng.

Bên cạnh đó, việc huy động nguồn lực của chính phủ nên tập trung hơn vào những người có tiền. Để thực hiện điều này, chúng tôi hy vọng sẽ thấy những tiến bộ trong việc thu thuế để đảm bảo rằng những ai phải đóng thuế sẽ đóng. Một điều quan trọng nữa là nâng cao chất lượng cuộc sống ở vùng nông thôn và mở ra cơ hội cho tất cả mọi người.     

- PV: Nhiều người đã cảnh báo về “bẫy thu nhập trung bình” đối với Việt Nam, ông đã nhìn thấy nguy cơ này xuất hiện ở Việt Nam hay chưa?

- Ông Ay-u-mi Cô-ni-si: Những nước mà không chỉ ra được thách thức trong nấc thang phát triển mới thì thường được coi là bị mắc “bẫy thu nhập trung bình”, không thể phát triển hơn nữa. Những thách thức đối với Việt Nam hiện nay cũng đã khác trước. Vì vậy, rõ ràng vấn đề ở đây là Nhà nước và nhân dân Việt Nam cần nhận rõ và đề những biện pháp giải quyết những thách thức mới đó, cũng như xây dựng một tầm nhìn rõ ràng về tương lai.

Có một thực tế là không ít quốc gia đã mắc bẫy thu nhập trung bình, song cũng rất nhiều nước, đặc biệt là ở châu Á đã có thể vượt qua ngưỡng phát triển trung bình để trở thành nước công nghiệp. Nói tóm lại, một khi xác định rõ thách thức thì Việt Nam không lo mắc “bẫy thu nhập trung bình”.

- PV: Ông có suy nghĩ gì về việc tái cơ cấu kinh tế ở Việt Nam?

- Ông Ay-u-mi Cô-ni-si: Trong việc đối phó với cuộc khủng hoảng kinh tế toàn cầu, chúng tôi đánh giá cao vai trò các doanh nghiệp Nhà nước trong việc duy trì việc làm cho người lao động. Tuy nhiên, có vẻ điều này cũng khiến hiệu quả kinh doanh của họ suy giảm. Khi bàn về việc cải cách các doanh nghiệp Nhà nước thì nhiều người thường tập trung vào vấn đề chủ sở hữu, ví dụ như tiến trình cổ phần hóa. Tuy nhiên, chúng tôi lại tin rằng vấn đề then chốt là đảm bảo các công ty được quản trị tốt và hoạt động hiệu quả. Việc quản trị kém không những sẽ dẫn đến việc hoạt động thiếu hiệu quả mà còn làm mất mát nhiều nguồn lực quý báu của đất nước.

- PV: Xin cảm ơn ông về cuộc trao đổi này.

Bảo Trung (thực hiện)