Người hùng khiêm tốn của cuộc chạy đua vào vũ trụ này đã qua đời vào ngày 30-9 vừa qua tại MIT, nơi bà làm việc từ năm 1959 đến giữa thập niên 1970. MIT ca ngợi bà là “một nhà khoa học máy tính có ảnh hưởng sâu sắc đến lĩnh vực khoa học máy tính”, trong khi người đứng đầu NASA hiện tại, Jared Isaacman, bày tỏ lòng kính trọng đối với “một người tiên phong mà công trình của bà đã giúp chương trình Apollo và những chuyến du hành đầu tiên của con người lên Mặt Trăng trở thành hiện thực”.

 Tổng thống Mỹ Barack Obama trao Huân chương Tự do của Tổng thống tặng bà Margaret Hamilton, năm 2016. Ảnh: Nhà Trắng

Từ dự báo thời tiết đến phòng không

Margaret Heafield sinh ngày 17-8-1936 tại Paoli, bang Indiana, Mỹ. Bà bắt đầu học toán tại Đại học Michigan năm 1955, sau đó chuyển đến Đại học  Earlham. Tại đây, bà lấy bằng cử nhân toán học năm 1958, với chuyên ngành phụ là triết học, một lĩnh vực ảnh hưởng sâu sắc đến sự nghiệp của bà sau này và truyền cảm hứng cho bà đóng góp vào những nỗ lực phi thường của nhân loại. Năm 1959, Margaret chuyển đến Boston cùng chồng. Bà nhận một vị trí tạm thời tại MIT để hỗ trợ gia đình và vẫn cân nhắc việc theo đuổi học vấn cao hơn.

Việc bà bước chân vào lĩnh vực khoa học máy tính gần như là do tình cờ. Tại Khoa Khí tượng học, bà đã viết phần mềm dự báo cho Giáo sư Edward Lorenz, người nổi tiếng thế giới với các lý thuyết về hỗn loạn và hiệu ứng cánh bướm. Theo MIT, công trình này sau đó đã cung cấp thông tin cho các ấn phẩm quan trọng của Lorenz.

Năm 1961, Margaret Hamilton chuyển đến Phòng thí nghiệm Lincoln của MIT và làm việc tại Sage-hệ thống phòng không đầu tiên của Mỹ. Tại đây, bà lập trình một máy tính nguyên mẫu có nhiệm vụ phát hiện máy bay có khả năng gây nguy hiểm. Từ đó, bà bắt đầu quan tâm đến độ tin cậy của phần mềm, một lĩnh vực khi đó hầu như chưa được nghiên cứu.

Một tin rao vặt “đưa người lên Mặt Trăng”

Năm 1965, chồng bà chỉ cho bà thấy một mẩu quảng cáo tuyển dụng: Phòng thí nghiệm Thiết bị của MIT, nơi vừa giành được hợp đồng của NASA về phần mềm trên tàu vũ trụ cho chương trình Apollo, đang tuyển dụng các kỹ sư có khả năng “đưa người lên Mặt Trăng”. Bà đã nộp đơn và trở thành nhân viên đầu tiên được MIT tuyển dụng cho chương trình Apollo. “Tôi bị thu hút bởi cả ý tưởng và thực tế là điều đó chưa từng được thực hiện trước đây”, bà nói với tờ Guardian năm 2019.

Margaret Hamilton trong chương trình Apollo. Ảnh: DR

Ban đầu, bà làm việc với các chuyến bay không người lái, sau đó dẫn đầu trong việc phát triển phần mềm cho các nhiệm vụ có người lái. Năm 1968, bà trở thành Phó giám đốc phụ trách nhóm mô-đun chỉ huy và dịch vụ. Hơn 400 người làm việc trên phần mềm Apollo vào thời điểm đó. “Chúng tôi không có lựa chọn nào khác, chúng tôi phải là những người tiên phong, chúng tôi không có thời gian để làm người mới bắt đầu!” bà nhớ lại sau này.

Một câu chuyện ít người biết đến đã minh họa rõ phương pháp của bà. Một ngày nọ, Lauren, con gái 4 tuổi của bà, đang chơi trên thiết bị mô phỏng khoang điều khiển. Trong khi mô phỏng đang diễn ra, cô bé vô tình khởi chạy P01, một chương trình được thiết kế để chạy trước khi cất cánh. Thiết bị mô phỏng bị lỗi. Margaret Hamilton đề nghị bổ sung một biện pháp bảo vệ vào phần mềm, nhưng cấp trên của bà từ chối với lý do các phi hành gia được đào tạo bài bản như bà sẽ không bao giờ mắc phải sai lầm như vậy.

Đương nhiên, trong chuyến bay tiếp theo của tàu Apollo 8 vào năm 1968, phi hành gia Jim Lovell đã vô tình phóng tên lửa P01 và dữ liệu định vị bị mất. Nhóm của Margaret Hamilton được gọi đến để khắc phục sự cố. Khá muộn màng nhưng những chỉnh sửa của họ đã được tích hợp vào chương trình cho các nhiệm vụ tiếp theo. Theo MIT, đây là một trong những ví dụ đầu tiên về lập trình phòng thủ, trong đó phần mềm có khả năng dự đoán lỗi của con người hoặc tự sửa chữa chúng.

Báo động 1202

Ngày 20-7-1969, chỉ vài phút trước khi tàu đổ bộ Mặt Trăng Eagle hạ cánh xuống Mặt Trăng cùng với hai nhà du hành Neil Armstrong và Buzz Aldrin, máy tính trên tàu đã kích hoạt các cảnh báo, bao gồm cả cảnh báo 1202: Nó bị quá tải. Nguyên nhân là do lỗi ở một công tắc phần cứng, điều này có thể đã khiến nhiệm vụ thất bại, thậm chí đe dọa tính mạng của các nhà du hành.

May mắn thay, phần mềm được thiết kế để quản lý các ưu tiên: Nó tạm dừng các nhiệm vụ thứ yếu để duy trì các phép tính cần thiết cho việc hạ cánh và sống sót. Điều này cho phép các nhà du hành tiếp tục nhiệm vụ. “Phần mềm không chỉ báo hiệu sự cố phần cứng, nó còn bù đắp bằng cách khởi động lại và khôi phục các nhiệm vụ ưu tiên cao nhất”, bà Margaret giải thích. Năm 2016, Tổng thống Mỹ Barack Obama đã tóm tắt tình huống bằng khiếu hài hước đặc trưng của mình: “Các nhà du hành của chúng ta không có nhiều thời gian, nhưng may mắn thay, họ có Margaret Hamilton”.

Vào thập niên 1960, lập trình phần mềm chưa được công nhận là một ngành nghề và công việc của các kỹ sư không được đánh giá cao. “Tôi đã đấu tranh để phần mềm được công nhận, để nó và những người xây dựng nó nhận được sự tôn trọng xứng đáng”, bà Margaret nói với tờ El Pais năm 2018. Bà giải thích rằng, sau đó bà bắt đầu nói về “kỹ thuật phần mềm” và ngày nay, thuật ngữ này dùng để chỉ cả một nghề nghiệp.

Một bức ảnh huyền thoại

Năm 1976, Margaret Hamilton thành lập công ty đầu tiên của mình mang tên Higher Order Software, tập trung vào phòng ngừa lỗi và khả năng chịu lỗi. 10 năm sau, bà thành lập công ty Hamilton Technologies. Sản phẩm chủ lực của công ty là Ngôn ngữ Hệ thống Toàn cầu (USL). Đây là một ngôn ngữ mô hình hóa cho các hệ thống phức tạp được thiết kế để ngăn ngừa lỗi ngay từ giai đoạn thiết kế.

Bên cạnh công việc giảng dạy, bà tiếp tục nghiên cứu và là tác giả của hơn 130 ấn phẩm. “Toàn bộ sự nghiệp của bà Margaret Hamilton đều dành cho việc ngăn ngừa sai lầm và những gì bà ấy gọi là quản lý những điều chưa biết”, ông Olivier de Weck, quyền Giám đốc Khoa Hàng không và Vũ trụ học của MIT, nhận xét.

 Margaret Hamilton đứng cạnh một chồng mã máy tính. Ảnh: NASA  

Vào những năm 2010, một bức ảnh được chụp vào năm 1969 được lan truyền rộng rãi trên mạng. Bức ảnh cho thấy, bà đang mỉm cười, đeo kính tròn, bên cạnh một chồng tài liệu mã máy tính của chương trình Apollo cao ngang người bà.

Khi trao Huân chương Tự do của Tổng thống tặng bà Margaret Hamilton năm 2016, Tổng thống Mỹ Barack Obama nói rằng bà là biểu tượng cho “thế hệ những phụ nữ thầm lặng đã giúp đưa nhân loại vào không gian”. Năm 2017, bà trở thành một nhân vật Lego trong một bộ sản phẩm dành riêng cho phụ nữ tại NASA.

Bà Margaret Hamilton cũng nhận được huy chương của NASA vì những đóng góp xuất sắc cho việc khám phá vũ trụ, được phong làm thành viên danh dự của Bảo tàng Lịch sử Máy tính ở Mountain View, California, và được vinh danh vào Đại sảnh Danh vọng Hàng không Quốc gia.