Trong một bài báo đăng hôm 3-8, Wall Street Journal cho biết chi tiết, 400 triệu USD chuyển cho I-ran bao gồm các loại tiền ơ-rô, phrăng Thụy Sĩ và nhiều đơn vị tiền tệ khác, được chứa trong các thùng gỗ rồi vận chuyển tới Tê-hê-ran bằng máy bay vận tải. Số tiền này được phía Mỹ lấy từ các ngân hàng trung ương ở Hà Lan và Thụy Sĩ.
Wall Street Journal cũng dẫn lời một quan chức Mỹ giải thích, số tiền trên sở dĩ không phải USD bởi tất cả các giao dịch bằng USD với I-ran đều bị cấm theo luật trừng phạt của Mỹ. Và Mỹ phải chở tiền mặt bằng máy bay vận tải sang I-ran, bởi các lệnh cấm quốc tế khiến I-ran khó có thể tiếp cận với các ngân hàng thế giới.
Nhà báo G.Ri-dai-ân (giữa) và người thân tại Đức sau khi được I-ran trả tự do hồi tháng 1. Ảnh: Roi-tơ
Về danh nghĩa, số tiền này là đợt chi trả đầu tiên nằm trong khoản 1,7 tỷ USD mà Chính phủ Mỹ thỏa thuận bồi thường cho I-ran, liên quan tới thương vụ mua bán vũ khí giữa hai bên trước cuộc Cách mạng Hồi giáo I-ran năm 1979 nhưng cuối cùng, Mỹ lại không bán cho I-ran. Vụ việc đã được một tòa trọng tài trung gian ở La Hay thụ lý và ra phán quyết năm 2015, theo đó, Mỹ phải bồi thường cho I-ran 1,7 tỷ USD, bao gồm 400 triệu USD bị đóng băng tại ngân hàng Mỹ từ năm 1981 và 1,3 tỷ USD tiền lãi. Con số lúc đầu mà I-ran đòi Mỹ bồi thường là 10 tỷ USD.
Điều đáng nói là, thời điểm diễn ra vụ “chuyển tiền” trùng thời điểm 5 công dân Mỹ bị giam ở Tê-hê-ran được trả tự do hồi tháng 1 năm nay. Trong số các công dân Mỹ được phía I-ran trả tự do có G.Ri-dai-ân (Jason Rezaian), Trưởng văn phòng đại diện của tờWashington Post tại Tê-hê-ran. Ri-dai-ân bị cáo buộc là gián điệp và bị bắt tháng 7-2014.
Thời điểm trao đổi tù nhân cũng là lúc quốc tế dỡ bỏ lệnh trừng phạt đối với Tê-hê-ran liên quan đến chương trình hạt nhân của nước này. Khi đó, Ngoại trưởng Mỹ G.Ke-ri (John Kerry) và Nhà Trắng gọi đây là một thắng lợi ngoại giao. Trong một tuyên bố ngày 17-1, Tổng thống Mỹ Ô-ba-ma có nhắc đến thỏa thuận hạt nhân giữa I-ran và nhóm P5+1 về việc I-ran thả công dân Mỹ nhưng không “đả động” đến việc Mỹ cho máy bay chở 400 triệu USD qua I-ran.
Sau bài báo của Wall Street Journal, phe Cộng hòa đã ngay lập tức lên tiếng, chỉ trích đây là hành động “trả tiền chuộc”. Nghị sĩ G.Sa-phết (Jason Chaffetz), Chủ tịch Ủy ban giám sát và cải cách chính phủ của Hạ viện Mỹ, đã gửi thư cho Ngoại trưởng G.Ke-ri, yêu cầu ông phải có mặt trong một buổi điều trần tới đây về khoản chi này.
Trong khi đó, ứng viên tổng thống đảng Cộng hòa Đ.Trăm (D. Trump) ngay lập tức xem đây là một “cơ hội vàng” để tiếp tục tấn công đối thủ của mình bên phía đảng Dân chủ-bà H. Clin-tơn (Hillary Clinton), theo The Guardian hôm 3-8. Ông Trăm cho rằng, việc Mỹ phải trả 400 triệu USD tiền mặt cho I-ran sau thỏa thuận hạt nhân lịch sử của I-ran là một xì-căng-đan nữa đối với bà Clin-tơn - khi chính bà là người đàm phán các thỏa thuận này trên cương vị Ngoại trưởng Mỹ.
Hồi tháng 1, khi 5 công dân Mỹ được I-ran trả tự do đã có những nghi ngờ xung quanh khoản tiền 1,7 tỷ USD Mỹ thỏa thuận chi trả cho I-ran. Lúc đó, chính quyền Tổng thống Ô-ba-ma đã phủ nhận mối liên hệ giữa khoản thanh toán này với kế hoạch trao đổi tù nhân. Các quan chức cấp cao Mỹ khẳng định đó chỉ là sự trùng hợp ngẫu nhiên, không phải kết quả của cái gọi là “tiền đền bù”. Về việc chuyển tiền mặt, các quan chức Mỹ giải thích rằng người I-ran muốn nhận tiền như vậy vì họ vẫn còn gặp khó trong việc tiếp cận các hệ thống tài chính quốc tế. “Như chúng tôi đã nói rõ, các cuộc đàm phán về việc giải quyết yêu cầu bồi thường là hoàn toàn tách biệt với những thảo luận về chuyện đưa công dân Mỹ về nhà. Không chỉ là hai cuộc đàm phán riêng biệt, mà nó còn được tiến hành bởi các nhóm khác nhau của mỗi nước”, phát ngôn viên Bộ Ngoại giao Mỹ G.Cơ-bi (John Kirby) nói.
Trước đó, Thượng nghị sĩ đảng Cộng hòa Tôm Cót-tơn (Tom Cotton) vốn không ủng hộ thỏa thuận hạt nhân với I-ran đã cáo buộc Tổng thống Ô-ba-ma lạm quyền khi dùng tới 1,7 tỷ USD để đổi lấy sinh mạng của một vài công dân Mỹ. Hành động này của Mỹ sẽ khiến I-ran tiếp tục bắt công dân Mỹ. Theo Wall Street Journal, từ sau thời điểm Mỹ cho máy bay chở tiền qua I-ran tới nay, I-ran đã bắt thêm hai công dân Mỹ gốc I-ran, ngoài ra còn bắt một số công dân Pháp, Anh và Ca-na-đa cũng gốc I-ran.
Phản ứng lại những thông tin đăng tải trên tờ Wall Street Journal, chính quyền Tổng thống Ô-ba-ma hôm 3-8 bác bỏ các cáo buộc cho rằng khoản tiền 400 triệu USD chi trả cho I-ran là "tiền chuộc" 5 người Mỹ được thả. Phát ngôn viên Nhà Trắng G.Ơn-nít (Josh Earnest) cho biết 5 công dân Mỹ được trả tự do để đổi lấy 7 người I-ran bị Mỹ bắt giữ và cuộc trao đổi tù nhân phù hợp với thời điểm cộng đồng quốc tế dỡ bỏ lệnh cấm vận áp đặt lên I-ran. “Nước Mỹ, dưới sự lãnh đạo của Tổng thống Ô-ba-ma, chưa từng trả tiền chuộc để giải phóng cho những người Mỹ bị bắt giữ trái phép tại I-ran và chúng tôi cũng sẽ không trả tiền chuộc”, ông Ơn-nít khẳng định. Phát ngôn viên Nhà Trắng cho rằng các thành viên đảng Cộng hòa, vốn từ lâu phản đối thỏa thuận hạt nhân với I-ran, nay nhân vấn đề khoản tiền Mỹ trả cho I-ran để rắp tâm phá hỏng thỏa thuận đó. Ông Ơn-nít chỉ trích: “Họ đang cố tình hợp thức hóa việc phản đối của họ với thỏa thuận chúng ta đã đạt được với I-ran”.
NGỌC HÀ