Ngành điều Việt Nam đứng hàng thứ hai trên thế giới về xuất khẩu nhân điều thô (hơn 100 nghìn tấn/năm). Nhưng họ có tiếng mà không… có miếng!

Lao động nữ làm việc tại xưởng chế biến hạt điều của Công ty TNHH Mỹ Lệ, tỉnh Bình Phước ( ảnh internet)

Tại sao chất lượng hạt điều Việt Nam được đánh giá cao nhưng vẫn không khẳng định được tên tuổi? Tại sao chúng ta cứ mải mê vào việc nâng cao năng suất mà không chú trọng những giải pháp để tăng giá trị xuất khẩu? Và còn nhiều câu hỏi nữa được nêu ra trong hội thảo chuyên đề: “Nâng cao năng suất và chất lượng hạt điều” được tổ chức vừa qua tại Bình Phước.

Điều là mặt hàng có lợi thế cạnh tranh cao trên thị trường thế giới. Ngành sản xuất điều đã tạo việc làm và thu nhập tương đối ổn định cho 500 nghìn lao động, trong đó 300 nghìn lao động thuộc lĩnh vực công nghiệp chế biến, xuất khẩu và 200 nghìn hộ nông dân trồng điều. Từ năm 2005, Việt Nam đã có hơn 200 nhà máy chế biến với tổng công suất khoảng 600.000 tấn hạt điều nguyên liệu/năm, xuất khẩu được 110.000 tấn nhân điều thô, đạt kim ngạch khoảng 500 triệu USD. Tuy nhiên, hiện nay cây điều Việt Nam vấp phải 3 thách thức lớn: sức cạnh tranh trên một đơn vị diện tích kém so với những loại cây khác; chưa có thương hiệu mạnh để cạnh tranh trên thị trường trong nước cũng như thế giới; các doanh nghiệp điều đua nhau cạnh tranh trong nước. Với 3 thách thức trên, ngành điều Việt Nam sẽ không đủ sức cạnh tranh trên thị trường thế giới, đặc biệt là với Ấn Độ.

GS-TS Phạm Văn Biên, Chủ tịch Hiệp hội Cây điều Việt Nam cho rằng, chế biến hạt điều thô lấy nhân xuất khẩu là ngành công nghiệp mới, liên tục tăng trưởng trong vòng 20 năm qua, đưa tổng công suất chế biến điều thô ở Việt Nam chiếm 1/2 tổng sản lượng điều thế giới. Tuy hai khâu cắt vỏ cứng và bóc vỏ lụa đang còn làm thủ công nhưng nhiều khâu khác đã được cơ giới hóa với nhiều ưu điểm như: tỷ lệ thu hồi nhân nguyên cao (85 - 90%), trong khi các nước khác chỉ đạt 60 – 65%, mức đầu tư cho máy móc không lớn nên sớm thu hồi vốn và tạo được nhiều việc làm cho người lao động.

Thị trường xuất khẩu chủ lực của nhân điều Việt Nam là Mỹ (42%), Trung Quốc (17%), EU (20%)… và đang được tiếp tục mở rộng. Ngoài sản phẩm chính là nhân điều, nước ta đã có 10 cơ sở chế biến dầu điều từ vỏ hạt điều với sản lượng 15.000 tấn/năm. Hai năm gần đây, kim ngạch xuất khẩu hạt điều đã có những bước phát triển vượt bậc, song cho đến thời điểm này, điều vẫn chưa thể có mặt trong câu lạc bộ đạt kim ngạch xuất khẩu hơn 1 tỷ USD mặc dù gạo, cao su, cà phê và thủy sản đã gia nhập?

Đến năm 2005, ngành điều đã có 10 nhà máy được cấp chứng nhận quản lý theo các tiêu chuẩn quốc tế như ISO 9001 – 2000, ISO 9001 – 2001, bảy doanh nghiệp đạt tiêu chuẩn HACCP… Tuy nhiên, đây chỉ là phần nổi, còn lại là hàng loạt nhà máy chế biến điều thô lớn - nhỏ thi nhau mọc lên nhan nhản ở các địa phương phía Nam. Chỉ tính riêng tỉnh Bình Phước, địa bàn có diện tích trồng cây điều lớn nhất nước, đã có tới 88 nhà máy chế biến, với công suất 1.000 - 20.000 tấn/năm. Chưa kể hàng trăm cơ sở, lò chè tư nhân cũng nối nhau mọc lên như nấm sau mưa v.v... Sự phát triển quá "nóng" này cũng tiềm ẩn không ít nguy cơ, có thể sẽ làm cho ngành điều điêu đứng khi các doanh nghiệp tầm cỡ của Ấn Độ tràn sang.

Tình trạng ngâm nước, trộn tạp chất vào hạt điều, thu hái điều non tồn tại nhiều năm nay đã làm giảm chất lượng điều nguyên liệu, từ đó làm giảm chất lượng nhân điều xuất khẩu. Bà Phạm Thị Mỹ Lệ, Giám đốc công ty TNHH điều Mỹ Lệ cho rằng, điều Việt Nam nổi tiếng là thơm, ngon nhưng còn để tình trạng này xảy ra thì khó mà duy trì được chất lượng hàng đầu mà chúng ta đang có. Hiện tượng tranh mua, tranh bán, tạo giá ảo cho người trồng và doanh nghiệp chế biến cũng góp phần làm cho sự phát triển ngành điều thiếu ổn định và bền vững.

TS Nguyễn Tăng Tôn, Trưởng phòng Nghiên cứu cây điều và hồ tiêu - Viện Khoa học-kỹ thuật nông nghiệp Miền Nam khẳng định, gia nhập WTO đòi hỏi phải xây dựng được tiêu chuẩn cho sản phẩm, bảo đảm vệ sinh an toàn thực phẩm, đáp ứng những yêu cầu khắt khe của khách hàng là những việc phải làm ngay, không thể trì hoãn. Tham gia vào sân chơi lớn, việc xây dựng thương hiệu sản phẩm có uy tín của ngành điều Việt Nam mới là giải pháp để chiếm lĩnh thị trường, để chuyển từ việc xuất khẩu nhân điều thô sang xuất khẩu nhân điều chế biến với các sản phẩm đa dạng, có giá trị cao.

CA HẢO