QĐND - Văn hóa là một lĩnh vực rất rộng. Việc xác định các nội dung văn hóa và hiến định “quyền văn hóa” của con người trong Dự thảo sửa đổi Hiến pháp năm 1992 cần phải bảo đảm vừa thể chế hóa những quan điểm cốt lõi của Đảng về văn hóa, vừa thể hiện tính kế thừa, tính hàm súc và tính ổn định lâu dài của Hiến pháp.

Quyền “sáng tạo các giá trị văn hóa”, tại sao không?

Điều 44 Dự thảo sửa đổi Hiến pháp năm 2012 quy định: “Mọi người có quyền hưởng thụ các giá trị văn hóa, tham gia vào đời sống văn hóa, sử dụng các cơ sở văn hóa, tiếp cận các giá trị văn hóa”.

Như đã phân tích ở bài 1, đây là một quyền mới đã được hiến định, thể hiện một bước tiến quan trọng trong cách nhìn nhận về một trong những quyền căn bản nhất của con người. Bốn nội dung về “hưởng thụ, tham gia, sử dụng, tiếp cận” trong “quyền văn hóa” của con người là đúng đắn, song chưa bao hàm đầy đủ nội dung của giá trị văn hóa. Do vậy, để bảo đảm sự hoàn chỉnh hơn của hiến định quan trọng này, đề nghị bổ sung quyền “sáng tạo các giá trị văn hóa” vào Điều 44, thành: “Mọi người có quyền hưởng thụ các giá trị văn hóa, tham gia vào đời sống văn hóa, sử dụng các cơ sở văn hóa, tiếp cận các giá trị văn hóa, sáng tạo các giá trị văn hóa”. Việc bổ sung này là cần thiết, bởi lẽ:

Một là: Xuất phát từ các quan điểm cơ bản của Đảng về phát huy vai trò của nhân dân-chủ thể quan trọng nhất trong việc hưởng thụ và sáng tạo văn hóa. Nghị quyết Trung ương 5 (khóa VIII) của Đảng đã xác định rõ: “Thể chế văn hóa mới khuyến khích nhân dân lao động tham gia sự nghiệp xây dựng văn hóa trên cả hai mặt sáng tạo và hưởng thụ”(1); và: “Hình thành các hình thức sáng tạo và tham gia hoạt động văn hóa của các tập thể, cá nhân trong khuôn khổ luật pháp và chính sách”(2). Cương lĩnh (bổ sung, phát triển năm 2011), phần nói về “Xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc” cũng khẳng định: “Bảo đảm quyền tự do sáng tạo của công dân”(3).

Lễ hội Gióng Phù Đổng - một sáng tạo giá trị văn hóa độc đáo của nhân dân ta. Ảnh: THIỆN VĂN

Hai là: Thực tế lịch sử đã chứng minh, nhân dân không chỉ hưởng thụ các giá trị văn hóa, mà còn là người trực tiếp hay gián tiếp sáng tạo ra các giá trị văn hóa. Rất nhiều hình thức, loại hình văn hóa nghệ thuật, phong tục, tập quán, tín ngưỡng, nghi lễ… bắt nguồn từ cuộc sống, lao động, sinh hoạt vô cùng phong phú của nhân dân. Không những thế, nhân dân còn là “tác giả tập thể”, “chủ nhân chân chính” của rất nhiều tác phẩm văn học, nghệ thuật dân gian đặc sắc, có giá trị nhân văn và tính giáo dục sâu sắc được truyền từ đời này sang đời khác. Không ít tác phẩm văn học, nghệ thuật bác học cũng được sáng tác trên cơ sở kho tàng văn hóa khổng lồ do nhân dân sáng tạo.

Ba là: Việc quy định mọi người có quyền “sáng tạo các giá trị văn hóa” trong Hiến pháp, một mặt khẳng định vai trò, khả năng và năng lực tiềm tàng trong sáng tạo các giá trị văn hóa của mọi tầng lớp nhân dân và mặt khác, động viên, khuyến khích mọi người chủ động, ra sức đóng góp tâm huyết, sức lực, tài năng, trí tuệ tham gia sáng tạo các giá trị văn hóa mới để không ngừng làm giàu đời sống văn hóa cho cá nhân, cộng đồng và xã hội.

Bổ sung quyền sáng tạo các giá trị văn hóa vào Điều 44 sẽ bảo đảm cho “quyền văn hóa” của con người là một chỉnh thể thống nhất liên hoàn, gắn bó mật thiết giữa quyền hưởng thụ các giá trị văn hóa, quyền tham gia vào đời sống văn hóa, quyền sử dụng các cơ sở văn hóa, quyền tiếp cận các giá trị văn hóa và quyền sáng tạo các giá trị văn hóa”.

Văn hóa không chỉ là nền tảng, động lực

Khoản 1, Điều 64 Dự thảo Hiến pháp xác định: “Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, là động lực phát triển của đất nước”. Khẳng định vị trí, vai trò “Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, là động lực phát triển của đất nước” trong Hiến pháp là rất cần thiết, song cần bổ sung nội dung “là sức mạnh nội sinh quan trọng của quốc gia” vào khoản này, thành: “Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, là động lực phát triển của đất nước, là sức mạnh nội sinh quan trọng của quốc gia”.

Việc bổ sung như vậy sẽ bảo đảm phù hợp và nhất quán với các quan điểm về văn hóa của Đảng đã xác định. Nghị quyết Trung ương 5 (khóa VIII) chỉ rõ: “Các nhân tố văn hóa phải gắn kết chặt chẽ với đời sống và hoạt động xã hội trên mọi phương diện chính trị, kinh tế, xã hội, luật pháp, kỷ cương... biến thành nguồn lực nội sinh quan trọng nhất của phát triển”(4). Cương lĩnh (bổ sung, phát triển năm 2011) của Đảng cũng xác định: “Làm cho văn hóa gắn kết chặt chẽ và thấm sâu vào toàn bộ đời sống xã hội, trở thành nền tảng tinh thần vững chắc, sức mạnh nội sinh quan trọng của phát triển”(5).

“Sức mạnh nội sinh” là sức mạnh bên trong, có ý nghĩa sinh sôi, nảy nở, lan tỏa và phát triển không ngừng. Khẳng định văn hóa là “nền tảng tinh thần, động lực phát triển, sức mạnh nội sinh” để nhấn mạnh thế “chân kiềng” vững chắc của văn hóa với tư cách là “sức mạnh mềm” có liên quan mật thiết đến sự trường tồn, thịnh suy, hưng vong của quốc gia dân tộc. Do đó, việc quy định văn hóa “là sức mạnh nội sinh quan trọng của quốc gia” trong Hiến pháp là sự khẳng định dứt khoát và đề cao vị thế văn hóa dân tộc, sức mạnh văn hóa của quốc gia trong công cuộc xây dựng, bảo vệ, phát triển đất nước và hội nhập quốc tế.

Con người Việt Nam cần có tri thức

Khoản 3 Điều 64 Dự thảo sửa đổi Hiến pháp năm 1992 xác định: “Xây dựng con người Việt Nam giàu lòng yêu nước, có văn hóa, có ý thức làm chủ, có trách nhiệm công dân, sống và làm việc theo Hiến pháp và pháp luật”.

Việc xác định 5 tiêu chuẩn cụ thể là: “Giàu lòng yêu nước, có văn hóa, có ý thức làm chủ, có trách nhiệm công dân, sống và làm việc theo Hiến pháp và pháp luật” là phù hợp với yêu cầu, nhiệm vụ cách mạng mới. Tuy nhiên, để con người Việt Nam hội tụ đủ các yếu tố cần thiết, đề nghị bổ sung một tiêu chuẩn nữa là “có tri thức” vào nội dung này, thành: “Xây dựng con người Việt Nam giàu lòng yêu nước, có tri thức, có văn hóa, có ý thức làm chủ, có trách nhiệm công dân, sống và làm việc theo Hiến pháp và pháp luật”.

Bổ sung như vậy là phù hợp với tinh thần Cương lĩnh (bổ sung, phát triển năm 2011) của Đảng đã đề ra là: “Xây dựng con người Việt Nam giàu lòng yêu nước, có ý thức làm chủ, trách nhiệm công dân; có tri thức, sức khỏe, lao động giỏi; sống có văn hóa, nghĩa tình; có tinh thần quốc tế chân chính”(6). Nghị quyết Trung ương 5 (khóa VIII) cũng xác định 5 đức tính đối với nhiệm vụ xây dựng con người Việt Nam trong giai đoạn mới, trong đó có một đức tính là “Thường xuyên học tập, nâng cao hiểu biết, trình độ chuyên môn, trình độ thẩm mỹ và thể lực”. Hơn nữa, đưa thêm tiêu chuẩn con người Việt Nam “có tri thức” vào Khoản 3 Điều 64 nhằm bảo đảm sự gắn kết lô gích hơn với quy định về mục tiêu giáo dục tại Khoản 1 Điều 66 Dự thảo sửa đổi Hiến pháp năm 1992 là: “Phát triển giáo dục nhằm hình thành và bồi dưỡng nhân cách, phẩm chất, năng lực của công dân; nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài; đào tạo người lao động có nghề, năng động, sáng tạo, đáp ứng yêu cầu xây dựng, bảo vệ Tổ quốc và hội nhập quốc tế”.

Tóm lại, xây dựng con người Việt Nam phải quan tâm cả hai yếu tố đặc trưng quan trọng nhất của một nhân cách là phẩm chất và năng lực, hay nói như Bác Hồ là phải “vừa hồng vừa chuyên”. “Có tri thức” là một trong những tiêu chuẩn quan trọng hàng đầu để người dân Việt Nam có đủ khả năng, trình độ để tiếp cận với các giá trị văn hóa, văn minh của nhân loại và tự tin hội nhập quốc tế trong thời đại “kinh tế tri thức”, “văn minh trí tuệ”.

NGUYỄN VĂN HẢI  (Tiếp theo và hết)

 Bổ sung nhiều điểm quan trọng về văn hóa (Bài 2)

Hiến định mới về "quyền văn hóa" của con người (Bài 1)

----------

(1), (2), (4): Văn kiện Hội nghị lần thứ năm Ban Chấp hành Trung ương khoá VIII, Nxb CTQG, HN, 1998.

(3), (5), (6): Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XI, Nxb CTQG-ST, HN, 2011, trang 75, 76, 77.