Trong khuôn khổ chuyến thăm Nhật Bản hai ngày, sáng 21-10, Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ R.Ghết (R.Gates) đã có cuộc thảo luận với Thủ tướng Ha-tô-y-a-ma (Y.Hatoyama) và người đồng cấp Nhật Bản T.Ki-ta-da-oa (T.Kitazawa) về việc tái cơ cấu lực lượng Mỹ tại Nhật Bản. Bất đồng gay gắt giữa Oa-sinh-tơn và Tô-ki-ô về căn cứ quân sự của Mỹ đóng tại đảo Ô-ki-na-oa của Nhật Bản không phải là mâu thuẫn đơn lẻ giữa hai bên. Những “cơn sóng ngầm” đã xuất hiện trong mối quan hệ đồng minh xuyên Thái Bình Dương giữa Tô-ki-ô và Oa-sinh-tơn.

Nhật Bản đã thông báo với Mỹ về việc ngừng tiếp nhiên liệu cho các tàu chiến phục vụ cuộc chiến chống khủng bố của liên quân Mỹ và đồng minh ở Ấn Độ Dương, khi thời hạn kết thúc vào tháng 1-2010

Theo thỏa thuận mà hai bên đạt được năm 2006, căn cứ không quân Phư-tem-ma của Mỹ sẽ được chuyển từ thị trấn Gi-nô-oan thuộc tỉnh Ô-ki-na-oa tới một khu vực thưa dân cư hơn ở Na-gô cũng thuộc tỉnh này vào năm 2014. Tuy nhiên, trong cuộc gặp Bộ trưởng Ghết, Thủ tướng Ha-tô-y-a-ma nói rằng Mỹ nên chuyển hẳn căn cứ Phư-tem-ma ra khỏi Ô-ki-na-oa. Người đứng đầu Lầu Năm góc lập tức bác bỏ gợi ý này.

Mỹ hiện có khoảng 47.000 quân nhân đồn trú tại Nhật Bản, trong đó hai phần ba là ở Ô-ki-na-oa. Sự hiện diện của quân đội Mỹ ngày càng bị người dân Nhật Bản, đặc biệt là cư dân Ô-ki-na-oa phản đối sau nhiều tai nạn chết người và những tội ác hình sự do binh sĩ Mỹ gây ra ở các địa phương có căn cứ Mỹ. Người dân Nhật Bản lại càng bất bình hơn khi hằng năm phải đóng thuế để chính phủ chi 2 tỉ USD cho các căn cứ Mỹ hoạt động. Vì lẽ đó, việc quân Mỹ đồn trú tại Ô-ki-na-oa từ lâu đã là một vấn đề gai góc trong quan hệ Tô-ki-ô - Oa-sinh-tơn. Tuy nhiên, chưa bao giờ Chính phủ Nhật Bản tỏ thái độ quyết liệt với Mỹ về vấn đề này như hiện nay.

Nếu xâu chuỗi sự kiện này với một loạt bước đi gần đây của chính quyền Nhật Bản thì xem ra Tô-ki-ô không phải chỉ đang tính toán mà có lẽ đã bắt đầu thực sự hành động để hiện thực hóa lời tuyên bố “sẽ bớt phụ thuộc vào Mỹ” mà ông Ha-tô-y-a-ma đưa ra với cử tri trước cuộc bầu cử hồi cuối tháng 8.

Dù Oa-sinh-tơn cố gắng thuyết phục, song Nhật Bản đã thông báo với Mỹ về việc ngừng sứ mệnh tiếp nhiên liệu cho các tàu chiến phục vụ cuộc chiến chống khủng bố của liên quân Mỹ và đồng minh ở Ấn Độ Dương, khi thời hạn kết thúc vào tháng 1-2010. Bất chấp khả năng có thể bùng phát căng thẳng giữa hai nước, chính phủ của Thủ tướng Ha-tô-y-a-ma đã quyết định mở cuộc điều tra về bốn thỏa thuận bí mật trước đây giữa Nhật Bản và Mỹ. Và trong một động thái như đặt Mỹ ra khỏi cuộc chơi, Nhật Bản đã đề xuất thành lập cộng đồng Đông Á theo mô hình Liên minh châu Âu với Trung Quốc và Hàn Quốc.

Những bước đi của Chính phủ Nhật Bản hiện nay có thể gây “sốc” với Oa-sinh-tơn, nhưng không làm phần còn lại của thế giới quá ngạc nhiên. Trước khi thắng cử, cương lĩnh của Đảng Dân Chủ (DPJ) của ông Ha-tô-y-a-ma đã nêu rõ mục tiêu "thoát khỏi ảnh hưởng của Mỹ" để Nhật Bản đóng vai trò độc lập hơn trên chính trường quốc tế. Các chính trị gia quan trọng nhất của DPJ đã khẳng định rằng, vận mệnh của nước này tùy thuộc phần lớn vào sự trỗi dậy của khu vực Đông Á và Tô-ki-ô cần đóng vai trò đầu tàu để thúc đẩy sự hội nhập kinh tế của khu vực. Hàng loạt các quốc gia châu Á, mà điển hình là Trung Quốc, đang phát triển mạnh và sẽ đóng vai trò quyết định tới sự thành bại của nền kinh tế thế giới nói chung chứ không riêng gì Nhật Bản. Một lí do khác khiến Nhật Bản phải tính toán, điều chỉnh quan hệ với Mỹ là trong một thời gian dài Oa-sinh-tơn quá chú trọng đến cuộc chiến chống khủng bố làm Tô-ki-ô cảm thấy những mối lo âu của mình không được người đồng minh chia sẻ đúng mức, đặc biệt là trong vấn đề hạt nhân trên bán đảo Triều Tiên.

Liên minh Mỹ-Nhật vốn là cột trụ trong chiến lược của Oa-sinh-tơn tại châu Á. Nhật Bản chính là nhân tố quan trọng để Mỹ kiềm chế Trung Quốc trong mối quan hệ “vừa là đối tác, vừa là đối thủ” giữa Oa-sinh-tơn và Bắc Kinh. Do đó, hiển nhiên Oa-sinh-tơn không thể chấp nhận để mất ảnh hưởng đối với Tô-ki-ô. Vì vậy, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng Mỹ R.Ghết tại buổi họp báo sau cuộc gặp với Thủ tướng Ha-tô-y-a-ma đã có phát biểu như một lời cảnh báo: “Tôi cho rằng, chúng ta cần phải thực thi thỏa thuận đã thương lượng. Việc điều chỉnh sẽ làm ảnh hưởng tới các thỏa thuận an ninh lớn hơn giữa Mỹ và Nhật Bản” (sau Chiến tranh thế giới thứ hai, Nhật Bản đã chấp thuận phó mặc sự  bảo đảm an ninh đất nước cho Mỹ).

Tổng thống Mỹ B.Ô-ba-ma (B.Obama) và Thủ tướng Nhật Bản Ha-tô-y-a-ma trong lần đầu hội ngộ bên lề cuộc họp Đại hội đồng LHQ hồi tháng 9 đã dành cho nhau những lời cam kết khó có thể đẹp đẽ hơn. Song, có lẽ trong chuyến thăm Tô-ki-ô vào tháng 11 tới, Tổng thống Mỹ B.Ô-ba-ma sẽ có rất nhiều việc phải làm để định vị tương lai của mối quan hệ từng khăng khít suốt 60 năm qua giữa Nhật Bản và Mỹ.

Bảo Trung