Hướng dẫn kỹ thuật làm đất chuẩn bị trồng ngô.

Những năm 90 của thế kỷ trước, diện tích mận Tam Hoa ở huyện Bắc Hà (Lào Cai) lên đến 3.000ha, sản lượng trên dưới 10.000 tấn. Nhiều gia đình người Mông đã thoát nghèo nhờ cây mận với doanh thu 30 - 50 triệu đồng/năm. Tuy nhiên, thời kỳ “hoàng kim” đó chỉ còn là dĩ vãng bởi mấy năm gần đây, điệp khúc “được mùa, rớt giá” khiến những gia đình chuyên trồng mận điêu đứng, dở khóc dở cười...

Đã có thời, hễ ai đặt chân lên đất Bắc Hà là như lạc vào cả rừng mận hoa nở trắng xóa. Cây mận Tam Hoa được trồng trải dài trên các triền đồi, dưới thung lũng, khắp từ xã Na Hối, Bản Phố, Tà Chải, Thải Giàng Phố đến xã Cán Cấu, Tả Củ Tỷ... Nhà nào trồng nhiều, tính bằng 3 - 4 quả đồi, nhà nào ít cũng phải đút túi 5 - 10 triệu đồng/năm từ mận. Năm 2000, sau khi tách 13 xã để thành lập huyện mới Si Ma Cai, Bắc Hà vẫn còn gần 2.000ha mận. Năm 2006, cả huyện được mùa mận. Mận chín đỏ lựng cả cây, hàng bao tải mận được bà con hái chất đầy sân nhưng ngay từ đầu vụ, mận đã bị thương lái ép giá. Mận xô thu mua tại vườn giá 1.000 - 1.300 đồng/kg; mận chọn, giá 2.000 - 2.500 đồng/kg, nhưng vào chính vụ, mận xuống giá chỉ còn 300 - 500 đồng/kg. Anh Lý Văn Trung, nông dân xã Na Hối than thở: “Nhà nào mận đẹp mới bán được giá đó, vài trăm đồng một ki-lô-gam mà còn khó bán. Mận rẻ đến mức bà con chẳng buồn hái, rụng đỏ cả gốc cây...”. Nhiều giải pháp nhằm “cứu” cây mận như rải vụ, ngâm nước ôzôn để giữ mận tươi lâu, chế biến mứt mận, rượu mận... nhưng cũng không thể đáp ứng nhu cầu.

Để khắc phục điệp khúc buồn “được mùa, rớt giá” diễn ra liên tục, chính quyền huyện Bắc Hà đã chỉ đạo ngành chức năng giúp nông dân chuyển đổi cơ cấu cây trồng, tìm cách phá thế độc canh cây mận. Đồng thời tăng cường chất lượng cây - con giống kết hợp với hướng dẫn kỹ thuật trồng tỉa, áp dụng các biện pháp phục tráng giống mận thay vì mở rộng diện tích theo lối quảng canh. Sau khi tổ chức họp lấy ý kiến bà con và phối hợp với Phòng Khuyến nông huyện, giải pháp trồng xen canh cây ngô, đậu tương vàng giống mới và dong riềng trong vườn mận được đồng bào nhiệt tình hưởng ứng, bước đầu mang lại doanh thu 30 - 40 triệu đồng/ha/năm.

Dẫn đầu trong phong trào chuyển đổi cơ cấu cây trồng, đưa ngô, đậu tương vào xen canh trên các đồi mận tại Bắc Hà là Na Hối, Bản Phố, Tà Chải, Thải Giàng Phố... Ban đầu, bà con chỉ dám áp dụng với tính chất nhỏ lẻ, thử nghiệm. Do thấy hiệu quả, dễ làm nên từ năm 2005 trở lại đây, mỗi năm Bắc Hà mở rộng khoảng 100ha mận xen canh ngô, đậu tương hoặc đót. Đến nay, các xã vùng trọng điểm mận của Bắc Hà đã trồng xen canh hơn 1.500ha mận, chủ yếu là các giống đậu tương DT80, T90 bởi khá phù hợp với điều kiện đất đai, khí hậu và có cách chăm sóc đơn giản, ít sâu bệnh, phù hợp với trình độ canh tác của đồng bào. Chị Nguyễn Thị Hoa, Chánh văn phòng UBND huyện Bắc Hà cho biết: “Từ năm 2006 đến nay, huyện đã mở 53 lớp tập huấn cho gần 700 lượt hộ, phát tờ rơi và tài liệu hướng dẫn kỹ thuật thâm canh ngô, đậu tương và cách chăm sóc mận, kỹ thuật thu hái, bảo quản sau thu hoạch cho bà con nên công tác chuyển đổi cơ cấu cây trồng đạt được nhiều kết quả đáng mừng”.

Anh Giàng Seo Dềnh, người Mông ở xã Bản Phố - một trong những người đầu tiên áp dụng mô hình trồng đậu tương dưới tán mận cho biết: “Cây mận thu hoạch một lần/năm, lại chỉ kéo dài nửa tháng (từ tháng 6 đến trung tuần tháng 7 dương lịch) nên bà con gặp rất nhiều khó khăn trong việc tiêu thụ. Bây giờ, chúng tôi trồng xen canh hai vụ ngô (hoặc đậu tương)/năm nên giá trị kinh tế tăng gấp 2 - 3 lần”. Không chỉ có Na Hối, việc áp dụng mô hình đa canh ngô + mận + đậu tương trên địa bàn Bắc Hà đã giúp bà con có thu nhập thường xuyên và ổn định đời sống, đảm bảo an ninh lương thực, tiếp cận nhiều hơn với khoa học kỹ thuật... Giá trị canh tác trên một đơn vị diện tích đã tăng thêm từ 10 đến 20 triệu đồng/ha, nâng thu nhập bình quân đầu người lên 2,5 triệu đồng/người/năm.

Bây giờ cứ sau mỗi mùa thu hoạch mận, bà con nông dân ở Bắc Hà lại vác cày cuốc lên nương, làm cỏ, bón phân để chuẩn bị vụ ngô, vụ đậu mới. Nhờ tích cực chuyển đổi cơ cấu cây trồng, phá thế độc canh cây mận để tận dụng tối đa tiềm năng đất nông nghiệp... mà nhiều hộ gia đình nơi đây đã có của ăn của để, vươn lên làm giàu chính đáng.

Bài, ảnh: NGỌC MINH