“Thừa thầy, thiếu thợ”, nhất là thiếu lao động kỹ thuật cao đang là thách thức lớn, làm giảm khả năng cạnh tranh của nước ta trong quá trình hội nhập. Để góp phần khắc phục tình trạng này, mới đây, Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng đã cam kết chi một tỉ USD cho dạy nghề với mục tiêu đến năm 2010 nước ta có 50% người lao động được đào tạo. Tại Đại hội lần thứ nhất Hội Dạy nghề Việt Nam (21-9-2007), rất nhiều ý kiến đã đề cập để thực hiện mục tiêu này.

Lao động không qua đào tạo đành chịu cảnh thất nghiệp, thiếu việc làm.

“Thừa thầy, thiếu thợ” - vì sao?

Theo thống kê của Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội (LĐ-TB & XH), hiện nay nước ta có khoảng 45 triệu người trong độ tuổi lao động, nhưng lao động qua đào tạo chỉ khoảng 27%.

Thực tế cho thấy, nước ta có dân số đông, nguồn nhân lực dồi dào nhưng số lao động được tuyển dụng rất hạn chế. Hiện nay, gần 10 triệu người vẫn chịu cảnh thất nghiệp, thiếu việc làm vì không đủ năng lực để đáp ứng yêu cầu của các nhà tuyển dụng. Không ít người lao động đã được các doanh nghiệp có vốn nước ngoài nhận vào làm việc nhưng lại bị thải hồi do trình độ yếu, làm việc không hiệu quả.

Ông Hoàng Văn Hùng, Phó giám đốc Công ty cổ phần Xuất khẩu lao động TTLC, thuộc Tổng công ty Công nghiệp ô tô Việt Nam cho biết:

- Tôi rất buồn vì nước ta phải trả rất nhiều tiền để nhập khẩu lao động trình độ cao của nước ngoài, trong khi chỉ xuất khẩu được lao động giản đơn, mức lương thấp. Hơn một năm đưa lao động Việt Nam sang thị trường Ô-xtrây-li-a, chúng tôi chỉ tuyển được 13 người đủ điều kiện trong số vài trăm hồ sơ dự tuyển.

Trao đổi với chúng tôi, hầu hết các đại biểu dự Đại hội lần thứ nhất Hội Dạy nghề Việt Nam đều cho rằng những năm qua, nước ta chưa quan tâm đúng mức đến dạy nghề. Kinh phí đầu tư cho dạy nghề thấp, cơ sở vật chất trang bị cho dạy nghề vừa thiếu, vừa lạc hậu. Năng lực đội ngũ giáo viên yếu cộng với chương trình đào tạo nghề nặng về lý thuyết, ít thực hành là những nguyên nhân dẫn đến chất lượng của lao động Việt Nam chưa cao, không thu hút được cả người học nghề và người sử dụng. Bên cạnh đó, tư tưởng trọng bằng cấp, học vị một cách thiếu thực tế là cản trở lớn nhất cho công tác dạy nghề, đào tạo nguồn nhân lực. Ông Trần Văn Đông, Hiệu trưởng trường cao đẳng nghề Cơ điện Hà Nội trao đổi:

- Có nhiều bạn trẻ và cả các bậc phụ huynh đã thẳng thắn nói với tôi rằng, học đại học tuy mất nhiều thời gian và rất tốn kém nhưng ra trường sẽ được “làm quan”, có nhiều lương bổng, nhanh thu hồi vốn. Học nghề, tuy ít tốn kém hơn nhưng ra trường chỉ được “làm tớ”, lao động vất vả mà lương lại thấp, rất khó có cơ hội làm giàu.

Tìm hiểu một số học sinh vừa bị trượt trong kỳ thi tốt nghiệp phổ thông trung học và thi tuyển đại học vừa rồi, chúng tôi không khỏi lo khi hầu hết những học sinh này đều quyết tâm đợi sang năm thi tiếp vào đại học, rất ít học sinh lựa chọn con đường học nghề, thậm chí có những em

Lao động công nghệ cao đang lắp ráp ô tô. Ảnh: HOÀNG HÀ

đang học ở các trường trung cấp, cao đẳng dạy nghề nhưng vẫn nuôi chí thi đại học. Em Nguyễn Thị Hoa ở huyện Quốc Oai, tỉnh Hà Tây vừa nhập học trường Cao đẳng công nghiệp Việt Hung tâm sự:

- Sau khi trượt đại học, em bị bố mẹ bắt vào đây học nghề. Em và đứa bạn thân đi học nghề chỉ để chiều lòng gia đình và đỡ nỗi buồn hỏng thi. Năm sau chúng em lại thi đại học, thi đến đỗ thì thôi! Học nghề vừa chán, vừa… khó lấy chồng, anh ạ!

Để không “thua trên sân nhà”

Hiện nay, nước ta đã gia nhập WTO, các doanh nghiệp nước ngoài vào đầu tư nhiều, thị trường lao động xuất khẩu cũng rất lớn. Mở rộng quy mô và nâng cao chất lượng dạy nghề là biện pháp tốt nhất để tránh nguy cơ lao động Việt Nam “thua ngay trên sân nhà”, khắc phục tình trạng “thừa thầy, thiếu thợ”. Nếu không khẩn trương đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao thì vài năm nữa,

Hiện nay cả nước có 260 trường và gần 600 trung tâm dạy nghề, trong đó có 55 trường cao đẳng nghề. Mỗi năm nước ta có 1,5 triệu lao động được đào tạo (1/3 là tốt nghiệp đại học, cao đẳng, trung học chuyên nghiệp).

Tỷ lệ và chất lượng lao động đã qua đào tạo ở nước ta rất thấp. Các nước trong khu vực có gần 60% lao động qua đào tạo. Mỹ, Nhật Bản hầu như 100% lao động được đào tạo kỹ lưỡng.

lao động các nước khác sẽ đổ vào Việt Nam làm việc, còn người của ta thì thất nghiệp, không có việc làm - Đó là trăn trở của bà Nguyễn Thị Hằng, nguyên Bộ trưởng Bộ LĐ-TB & XH, tân Chủ tịch Hội Dạy nghề Việt Nam.

Theo bà Hằng, muốn nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, bên cạnh sự quan tâm đầu tư của Chính phủ, Tổng cục Dạy nghề, Hội Dạy nghề và các đơn vị thành viên phải nỗ lực trong việc huy động nguồn đầu tư, hỗ trợ của cả trong nước và quốc tế, trước hết là các doanh nghiệp có sử dụng lao động. Tập trung phát triển quy mô và xây dựng cơ sở vật chất, trang thiết bị hiện đại, kết hợp với đổi mới toàn diện nội dung chương trình dạy nghề, chú trọng dạy nghề kỹ thuật cao, tăng thời gian dạy thực hành. Bảo đảm cho người học sau khi tốt nghiệp có khả năng làm việc được ngay, không để đơn vị sử dụng phải đào tạo lại.

Liên kết chặt chẽ với các doanh nghiệp để chủ động nắm nhu cầu sử dụng lao động, đào tạo đúng nghề mà doanh nghiệp và thị trường đang cần, tránh tình trạng học nghề xong, người lao động vẫn thất nghiệp là một trong những biện pháp được Hội dạy nghề rất quan tâm. Thế nhưng, vấn đề được các đại biểu bàn nhiều chính là tư tưởng trọng “bằng cấp”, thích “làm quan” của đa số nhân dân. Hầu hết lãnh đạo của các trường dạy nghề đều cho rằng, những khó khăn về cơ sở vật chất, trình độ giáo viên của các trường dạy nghề thì Hội sẽ cùng các cơ quan chức năng đề nghị với Chính phủ dần khắc phục được. Nhưng vận động được người lao động đi học nghề khi tư tưởng thích “thầy” không thích làm “thợ” rất nặng nề, đã thấm sâu vào các bậc phụ huynh và hầu hết thanh niên là việc không đơn giản, nếu cả xã hội chưa vào cuộc.

Để khắc phục tư tưởng trên, trước hết toàn xã hội phải thay đổi nhận thức về việc học nghề “làm thợ”. Thực tế công tác dạy nghề cho bộ đội xuất ngũ ở các đơn vị quân đội đã chứng minh, nhờ kết hợp với gia đình quân nhân để giáo dục, định hướng nghề nghiệp mà tỷ lệ quân nhân xuất ngũ đăng ký học nghề tại các trường dạy nghề trong quân đội đạt hơn 30%. Đại tá Nguyễn Thiện Minh, Hiệu trưởng trường dạy nghề số 8 - Bộ Quốc phòng cho biết:

- Song song với việc giáo dục cho thanh niên hiểu rõ vào đại học không phải là sự lựa chọn duy nhất để lập thân, lập nghiệp, chúng ta cần thay đổi cách nhìn nhận, đánh giá về những người làm thợ, học nghề. Tránh tình trạng mà lâu nay, ngay cả các cơ quan thông tin đại chúng cũng thường mắc phải, đó là chỉ tuyên truyền, khen ngợi những người học hành, đỗ đạt cao, ít quan tâm, ít trân trọng những người học nghề, những người thợ có “bàn tay vàng”.

Theo chúng tôi, biện pháp cơ bản, cốt lõi nhất để khuyến khích người lao động học nghề, tâm huyết với nghề và phấn đấu có tay nghề cao là Nhà nước, các doanh nghiệp cần có chính sách đãi ngộ thỏa đáng đối với đội ngũ công nhân, nhất là lao động giỏi. Khi thu nhập của những người công nhân lành nghề không thua kém các kỹ sư, cử nhân, đồng thời họ được tạo điều kiện học tiếp để phát triển làm cán bộ quản lý thì những khó khăn trong công tác dạy nghề, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao ở nước ta sẽ được giải quyết.

CÁT HUY QUANG