Ảnh minh hoạ

Xăng dầu là mặt hàng có tầm quan trọng đặc biệt trong nền kinh tế quốc dân, giá cả ảnh hưởng đến nhiều mặt kinh tế xã hội, tuy nhiên, nhiều năm qua và cả hiện nay, dường như việc quản lý, điều hành của Nhà nước đối với lĩnh vực này còn lúng túng…

Đó là lý do mà Viện Kinh tế Việt Nam tổ chức hội thảo “thị trường kinh doanh xăng dầu: Những vấn đề quản lý nhà nước và kinh doanh hiện nay” vào ngày 21/9 tại Hà Nội với sự tham gia của các cơ quan quản lý nhà nước, nhà nghiên cứu, DN kinh doanh xăng dầu và cả người tiêu dùng.

Chính sách thiếu tính khả thi

Tại hội thảo, ông Bùi Ngọc Bảo- Tổng giám đốc Tổng công ty Xăng dầu Việt Nam (Petrolimex)- cho biết: Kể từ đầu những năm 2000, giá xăng dầu thế giới biến động liên tục, mặt bằng giá mới hình thành và liên tiếp bị phá vỡ để xác lập mặt bằng mới trong các năm tiếp theo. Do tiếp tục chính sách bù giá cho người tiêu dùng thông qua doanh nghiệp (DN) nhập khẩu khi cố gắng giữ mức giá nội địa ở mức thấp nên số tiền ngân sách bù giá ngày càng gia tăng. Đỉnh điểm là năm 2008, Nhà nước phải bù lỗ tới 22 nghìn tỷ đồng.

Trước nguy cơ không thể cân đối ngân sách cho bù giá xăng dầu, ngày 15/9/2003 Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 187/2003/QĐ-TTg về kinh doanh xăng dầu. Đây là quyết định có tính đột phá đầu tiên để DN đầu mối nhập khẩu xăng dầu được quyền tự quyết định giá trong phạm vi ± 10% giá định hướng do Bộ Tài chính quyết định (đối với mặt hàng xăng) và ± 5% (đối với các mặt hàng dầu).

Nhưng vì những lý do khách quan, sự đột phá cơ chế điều hành giá trong QĐ 187 chưa được triển khai trên thực tế. Sau khi QĐ 187 ra đời do giá thế giới liên tục có xu hướng tăng nên buộc Nhà nước tiếp tục điều hành và can thiệp trực tiếp vào giá bán xăng dầu, kể cả chiều tăng và giảm.

Tới năm 2007, Chính phủ thay thế QĐ 187 bằng Nghị định 55/2007/NĐ-CP năm 2007 với nhiều điểm bổ sung và đổi mới. Đây là bước đột phá thứ hai trong chính sách để chuyển đổi kinh doanh xăng dầu sang cơ chế thị trường. Theo đó, Nhà nước không còn bù lỗ cho giá bán xăng dầu trong nước, DN được quyền tự định đoạt giá bán. Tuy nhiên, cho đến nay chính sách này chưa được thực hiện hoàn chỉnh. Nhất là việc, DN vẫn tiếp tục phải đăng ký giá mà thực chất là “xin phép” Tổ giám sát giá xăng dầu Liên Bộ Công Thương- Tài chính trước mỗi đợt tăng hay giảm giá xăng dầu.

Kết quả của chính sách điều hành giá xăng dầu là nhiều khi giá trong nước vừa được chấp nhận giảm hoặc tăng thì giá thế giới lại có xu hướng ngược lại. Điều hành giá của cơ quan quản lý tỏ ra rất lúng túng.

Đồng tình với ông Bùi Ngọc Bảo, ông Vương Đình Dung- Tổng giám đốc Tổng công ty Xăng dầu Quân đội- bồi thêm: Quyết định 187 và Nghị định 55 khó thực thi. Hiện nay, mặc dù Nhà nước đã chấm dứt bù lỗ cho giá xăng dầu trong nước nhưng vẫn can thiệp sâu vào lĩnh vực kinh doanh xăng dầu, điều đó thể hiện qua việc xác định giá và thuế nhập khẩu. Nhiều khi, quyết định điều chỉnh thuế quá bất ngờ, làm cho DN “sống dở, chết dở” vì đề nghị giảm giá bán của DN vừa được chấp nhận thì lập tức Bộ Tài chính tăng thuế nhập khẩu, vì nếu tính cả thuế và phần giảm giá làm DN lỗ nặng. Hay như việc Bộ Tài chính đã ban hành khung thuế nhập khẩu theo giá thế giới nhưng đến nay vẫn không thực hiện (?).

Hầu hết các ý kiến đều cho rằng, quyền tự chủ kinh doanh của DN hoàn toàn không có, bởi vì mỗi lần tăng, giảm giá đều phải xin ý kiến của cơ quan quản lý giá. Ngay cả việc quy định chiết khấu bán hàng (hoa hồng) cho đại lý là bao nhiêu, Nhà nước cũng quy định, mà mức chiết khấu định ra lại quá thấp nên không đủ chi phí cho hệ thống bán lẻ xăng dầu hoạt động. Rõ ràng quản lý nhà nước can thiệp quá sâu vào hoạt động kinh doanh của DN.

Ông Dung nhận xét, sai lầm lớn nhất trong quản lý nhà nước là đặt ra quá nhiều mục tiêu đối với lĩnh vực kinh doanh xăng dầu: vừa phải ổn định giá, ổn định thị trường và bảo đảm nguồn thu. Với 3 mục tiêu đó nên các chính sách ban hành ra đều không có tính khả thi, quản lý nhà nước lúng lúng vì các mục tiêu trên dường như mâu thuẫn nhau ở cùng một thời điểm.

Hậu quả là, sau bao nhiêu năm thành lập, hệ thống cơ sở vật chất của các DN kinh doanh xăng dầu tại Việt Nam còn quá lạc hậu so với một số nước trong khu vực vì không có quỹ tái đầu tư; chưa tạo ra áp lực cạnh tranh giữa các DN; thậm chí giá cả biến động nhiều ảnh hưởng đến nền kinh tế nói chung.

Hãy tin và giao quyền tự chủ cho doanh nghiệp

Phát biểu tại hội thảo, ông Nguyễn Tiến Thỏa- Cục trưởng Cục quản lý giá Bộ Tài chính- cũng thừa nhận, việc điều hành giá xăng dầu theo cơ chế thị trường có sự kiểm soát của Nhà nước mặc dù thời gian qua có những mặt tích cực nhưng trong điều hành thực tế vẫn còn nhiều bất cập: để thực hiện mục tiêu ưu tiên kiềm chế lạm phát, Nhà nước vẫn kiểm soát chặt chẽ giá bán xăng dầu; có những thời điểm DN đề nghị tăng giá theo tín hiệu giá thế giới nhưng không được chấp thuận, nhà nước phải lùi thuế NK bằng 0% để ổn định giá hoặc để giá không tăng quá cao.

Quyết định 187 và Nghị định 55 ban hành nhưng thực hiện còn lúng túng. Thực tế, quyền chủ động của DN phải ứng xử khi giá thị trường thế giới biến động mới chỉ thực hiện việc chủ động đăng ký điều chỉnh giá và chờ cơ quan quản lý chấp thuận hay không. Quyền của DN đến đâu, giá vốn biến động đến mức nào và khi nào được tăng giá, khi nào phải giảm chưa được quy định rõ rang. Mức độ can thiệp của Nhà nước đến đâu và khi nào can thiệp, can thiệp bằng những giải pháp gì cũng chưa được công khai do vậy chưa tạo chủ động cho DN…

Vì thế, ông Thỏa cho biết, để giải quyết những bất cập trên, hiện Thủ tướng Chính phủ giao cho Bộ Công Thương chủ trì các bộ, ngành liên quan nghiên cứu sửa đổi Nghị định 55.

Theo ông Thỏa, thứ nhất, chính sách thay thế Nghị định 55 cũng nhất quán điều hành giá xăng dầu theo cơ chế thị trường. Thứ hai, DN kinh doanh xăng dầu được quyền quy định giá bán nhưng dựa trên cơ sở các nguyên tắc, phương pháp tính giá, cơ chế kiểm soát giá và các biện pháp bình ổn giá do Nhà nước quy định. Thứ ba, Nhà nước hình thành Quỹ bình ổn giá xăng dầu để bình ổn giá khi giá thị trường thế giới tăng làm cho giá vốn trong nước tăng đột ngột.

Theo đó, khi giá vốn (bình quân trong thời gian dự trữ lưu thông) tăng 7% so với giá bán lẻ hiện hành, DN được quyền tự định giá. Nhưng khi giá vốn tăng trên 7% đến 12%, DN được quyền tăng giá 7% cộng thêm 60% của mức giá vốn tăng từ 7 đến 12%. Còn khi giá vốn tăng trên 12% so với giá bán lẻ hiện hành, Nhà nước sẽ công bố áp dụng một biện pháp hoặc kết hợp các biện pháp bình ổn giá như trích quỹ bình ổn, giảm thuế hoặc áp dụng các biện pháp hành chính, tài chính, cho phép DN điều chỉnh giá ở mức độ nhất định.

Ông Thỏa còn cho biết thêm, chính sách mới cũng sẽ cho phép các DN thuộc mọi thành phần kinh tế nếu đủ điều kiện quy định có thể tham gia kinh doanh xăng dầu.

Trước quan điểm của người đại diện cơ quan quản lý, hầu hết các DN kinh doanh xăng dầu, các nhà nghiên cứu, DN tiêu thụ xăng dầu lớn… đều có chung ý kiến: Thứ nhất, Nhà nước nên có chính sách xây dựng mức thuế nhập khẩu xăng dầu ổn định theo số lượng nhập khẩu mà nhiều nước đang áp dụng thành công. Thứ hai, để thoát khỏi việc lúng túng trong điều hành giá, cơ quan nhà nước không nên làm thay việc định giá cho DN mà nên giao quyền tự chủ cho DN.

Ông Vương Đình Dung khẳng định: là những nhà kinh doanh sát sao với thị trường, nếu Nhà nước giao quyền tự định giá cho DN, chắc chắn mức độ điều chỉnh giá sẽ ít hơn hiện nay, bởi vì khi đó DN sẽ áp dụng các hình thức hợp đồng nhập khẩu xăng dầu, trong đó có hình thức mua giá cố định, giá giao trước… để ổn định giá trong một thời gian.

Một số ý kiến đề nghị, Nhà nước không nên để phát triển quá nhiều DN đầu mối như hiện nay, mà chỉ nên phát triển 2-3 đầu mối kinh doanh xăng dầu đủ mạnh làm đối trọng cạnh tranh với nhau và cạnh tranh với các hãng xăng dầu nước ngoài. Bởi vì càng phát triển nhiều đầu mối DN càng manh mún, nguồn lực quốc gia càng phân tán, khả năng cạnh tranh càng yếu. Tuy nhiên, Nhà nước cần xiết chặt, quản lý nghiêm mạng lưới bán lẻ xăng dầu để ổn định thị trường…

 

Theo Baocongthuong