Theo nhận định của không ít chuyên gia, trong hoàn cảnh kinh tế khó khăn, phải cắt giảm các chi phí quảng cáo, xúc tiến thương mại thì thương mại điện tử sẽ là hình thức được nhiều doanh nghiệp lựa chọn bởi giá thành thấp hơn mà hiệu quả kinh doanh lại cao. Tuy nhiên, có không ít vấn đề cần tiếp tục giải quyết để loại hình kinh doanh này trở nên phổ biến.

Những bước tiến mạnh mẽ

Cách đây 5 năm, thương mại điện tử (TMĐT) vẫn còn là một thuật ngữ nghe khá xa xôi đối với các doanh nghiệp Việt Nam. Thế nhưng, đến nay, với tốc độ phổ cập của máy vi tính và Internet tốc độ cao trong xã hội thì bức tranh TMĐT đã có nhiều thay đổi tích cực. Trong năm 2008, số thuê bao Internet trên toàn quốc là 6 triệu, quy đổi gần 19,5 triệu người (đạt tỉ lệ 23% dân số) dùng Internet. Theo thống kê của Trung tâm số liệu quốc tế Internet World Stats, Việt Nam hiện đứng thứ 6 ở châu Á về số người kết nối Internet và giữ ngôi vị á quân tại Đông Nam Á về lĩnh vực này.

Giới thiệu các dịch vụ thanh toán trực tuyến qua điện thoại di động của Tổng công ty Viễn thông quân đội (Viettel). Ảnh: TTXVN

Khảo sát của Bộ Công Thương tại hơn 1.600 doanh nghiệp trên cả nước trong năm 2008 cho kết quả: 100% doanh nghiệp đều có máy vi tính, 99% kết nối Internet trong đó 45% doanh nghiệp có website riêng. 12% các doanh nghiệp tham gia chợ điện tử (e-market) và 70% đã ký được hợp đồng. Tỷ lệ đầu tư công nghệ cho TMĐT chiếm 46% đầu tư chi phí cho CNTT. 88% doanh nghiệp đã chấp nhận việc nhận đơn hàng bằng phương tiện điện tử. Về phía người tiêu dùng, cũng có những tín hiệu khả quan khi 65% người tìm hiểu thông tin trên mạng trước khi mua sắm.

Ông Trần Hữu Linh, Phó cục trưởng Cục Thương mại điện tử và Công nghệ thông tin (Bộ Công Thương) cho rằng, việc áp dụng TMĐT là giải pháp tối ưu trong việc cạnh tranh bán hàng. Doanh nghiệp không cần mất nhiều thời gian cho việc giới thiệu sản phẩm, dịch vụ vì khách hàng có thể tìm hiểu thông tin trên website doanh nghiệp. Ở Việt Nam, doanh nghiệp có quy mô vừa và nhỏ, đối tác chủ yếu lại là khách hàng lẻ, vì thế tổ chức một chương trình xúc tiến thương mại để quảng bá sản phẩm rất tốn kém nhưng có thể không mang lại hiệu quả bằng hình thức TMĐT.

Cuối năm 2008, Ngân hàng Nhà nước đã chính thức vận hành Hệ thống thanh toán điện tử liên kết ngân hàng giai đoạn II, dự kiến hoàn thành trong quý 2 năm 2009, sau khi hoàn thiện, hệ thống này có khả năng xử lý 2 triệu giao dịch/ngày.

Hiện tại, Việt Nam có khoảng 28 ngân hàng triển khai hệ thống thẻ và chuyển mạch quốc gia, có thể chia sẻ mạng lưới máy ATM. Nhiều công ty cung cấp dịch vụ như: Telco, Game online, FPT Telecom, Vietnam Airlines, Jetstar Pacific Airlines... cũng đã chuyển sang sử dụng các phương thức thanh toán điện tử, trực tuyến qua Internet. Các nhà cung cấp dịch vụ trung gian nhằm cạnh tranh thị phần cũng đang đẩy mạnh công cụ hỗ trợ thanh toán trực tuyến thông qua “ví điện tử”. Đây được xem là phương tiện thanh toán hiện đại, thể hiện dưới dạng một tài khoản điện tử và được sử dụng như một “ví tiền” trong thế giới số.

Phải thoát khỏi rào cản tập quán và pháp lý

Tuy đã phát triển hơn trước, nhưng hiện nay TMĐT tại Việt Nam vẫn chưa tương xứng với tiềm năng khi mới có 75% doanh nghiệp có doanh thu từ thương mại điện tử chiếm hơn 5% tổng doanh thu năm 2008.

Các chuyên gia đã chỉ ra các yếu tố khiến TMĐT chưa phát triển sâu rộng được: Thứ nhất, do tập quán mua sắm, buôn bán của người Việt Nam là “tiền trao, cháo múc” mà thương mại điện tử trước hết được hình thành từ nhận thức, từ lòng tin. Hiện nay, cả người mua và người bán vẫn còn e ngại những rủi ro trong mô hình mua sắm này. Bởi người bán thì sợ mang hàng đến mất công, nhưng người mua lại đổi ý không mua nữa, còn người mua lại sợ hàng hóa không đạt tiêu chuẩn chất lượng. Anh Nguyễn Quốc Thịnh, chủ một website mua bán trên mạng cho biết: "Thông thường, tôi phải yêu cầu khách mua gửi trước 70%-100% tiền mới chuyển hàng cho họ". Cũng vì thế, việc mua bán online vẫn còn phụ thuộc quá nhiều vào các đơn vị trung gian. Thông thường, để yên tâm, nếu các giao dịch ở cách nhau khá xa, người mua thường nhờ một cửa hàng hay công ty có uy tín thực hiện khâu kiểm hàng và giao nhận thay mình.

Bà Nguyễn Tú Anh-Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Dịch vụ Thẻ Smartlink-cho rằng: Cần phải thay đổi thói quen, nhận thức của người tiêu dùng và doanh nghiệp về TMĐT. Cùng với đó, mảng phân phối của doanh nghiệp cũng cần phải có sự thay đổi để tiếp cận khách hàng dễ hơn, giảm chi phí vận chuyển.

Thứ hai là pháp luật liên quan tới thương mại điện tử còn chưa hoàn chỉnh. Cuối năm 2005, Việt Nam đã có "Luật Giao dịch điện tử". Thế nhưng theo các chuyên gia thì các điều khoản trong luật còn tương đối chung chung nên chưa thể áp dụng một cách hiệu quả trong thực tiễn. Luật TMĐT cũng chưa có điều luật về bảo vệ người tiêu dùng, vì thế quyền lợi của người mua hàng không được bảo đảm.

Thứ ba là sự kết hợp của các ngân hàng với các doanh nghiệp kinh doanh thông qua website thương mại còn hạn chế vì vậy mới có kiểu đặt hàng mua bán trên mạng nhưng thanh toán lại bằng tiền mặt. “Thương mại điện tử là phải đi liền với thanh toán điện tử bằng tài khoản, thông qua mạng Internet. Nếu vẫn còn thanh toán tiền trực tiếp thì chỉ là TMĐT nửa vời”-Ông Trần Hữu Linh nhận xét. Công cụ thanh toán qua các tiện ích hiện đại như: Thanh toán bằng thẻ tín dụng, thanh toán trực tuyến chỉ chiếm tỷ lệ từ 13,2 đến 14,3%, còn lại chủ yếu là thanh toán bằng tiền mặt và chuyển tiền qua bưu điện.

Ông Lương Văn Tự, Chủ tịch Hiệp hội Thương mại Điện tử phân tích nguyên nhân chính khiến thanh toán điện tử ở Việt Nam chưa được phát triển là cho đến nay vẫn chưa có bộ chứng từ điện tử hoàn chỉnh. Doanh nghiệp bán hàng cần phải có chứng từ điện tử để có thể quyết toán được với cơ quan thuế. Thêm vào đó, sự chưa hoàn thiện của các văn bản pháp luật của nhà nước về TMĐT cũng là một trở ngại lớn đối với những cá nhân, tổ chức tham gia TMĐT.

Ông Lương Văn Tự nhấn mạnh, nhân tố trước mắt để thúc đẩy thương mại điện tử tại Việt Nam trước hết là Bộ Tài chính phải hoàn thiện bộ chứng từ điện tử, cùng với đó các trang web phải tạo ra mô hình mua bán có độ an toàn cao, các dịch vụ theo sau phải chu đáo. Đây không phải là hình thức mua bán "cao siêu", mà phải tạo nên sự thân thiện và dễ dàng cho người tiêu dùng. Song song đó, giá cả cạnh tranh là yếu tố có thể kéo được nhiều người đến với việc mua hàng trực tuyến.

Ngoài ra, vấn đề an ninh và mã hóa cũng là trở ngại đối với việc phát triển TMĐT. Theo đánh giá của các doanh nghiệp, một trong những khó khăn của họ khi ứng dụng TMĐT là luật pháp Việt Nam chưa thật sự bảo vệ được các doanh nghiệp trước các nạn hacker. Một số doanh nghiệp kinh doanh các sản phẩm mang tính trí tuệ cao thì lo ngại vấn đề bản quyền vì khi đưa các mẫu sản phẩm kèm hình ảnh, thông tin chi tiết lên website để thu hút sự chú ý của khách hàng, các đối thủ cạnh tranh sẽ sao chép các mẫu sản phẩm, gây thiệt hại cho doanh nghiệp…

QUANG PHƯƠNG-ĐỨC TIẾN