"Nâng" nhận thức xã hội về khoa học và công nghệ

QĐND - Những năm qua, Khoa học và Công nghệ (KH&CN) của nước ta đã có những đóng góp quan trọng trong sự phát triển của đất nước. Tuy vậy, trên thực tế KH &CN chưa thực sự được coi là quốc sách. Nguyên nhân chính là do nhận thức của xã hội về tầm quan trọng của KH &CN chưa đầy đủ.

KH&CN chưa thực sự là quốc sách

Bài học kinh nghiệm từ các nước phát triển cho thấy, tất cả những cường quốc kinh tế đều đầu tư rất lớn cho KH &CN. Nền kinh tế lớn nhất là Mỹ đã đầu tư cho KH &CN hơn 400 tỷ USD /năm và số người nghiên cứu khoa học là 1, 4 triệu người. Nền kinh tế lớn thứ hai thế giới là Trung Quốc, đầu tư cho KH &CN cũng đứng thứ 2 thế giới 178 tỷ USD /năm và có 1, 2 triệu người nghiên cứu khoa học. Nền kinh tế thứ ba là Nhật Bản đầu tư 140 tỷ USD/năm và có 655.000 người làm khoa học. Nước Đức đầu tư 86 tỷ USD /năm cho KH &CN, số người làm khoa học là 327 nghìn người /82 triệu dân. Đứng thứ 5 là Nga với 32 tỷ USD /năm đầu tư cho KH &CN và có 442.000 người làm khoa học.

Xí nghiệp Cơ khí Quang Trung (Ninh Bình) luôn chú trọng đầu tư công nghệ hiện đại phục vụ sản xuất. Ảnh: Nguyễn Hạnh

Còn ở nước ta, ngoài hạn chế về đầu tư cho KH &CN, nguyên nhân khiến lĩnh vực này chưa thực sự trở thành quốc sách còn do các cấp, các ngành chưa quan tâm đầy đủ tới KH &CN. Trong quá trình xây dựng kế hoạch, các bộ, địa phương hầu như không có cấu phần kế hoạch 5 năm đi kèm với kế hoạch kinh tế - xã hội. Mức đầu tư của các doanh nghiệp trong nước cho KH &CN còn thấp. Việc quản lý đề tài còn nặng về thủ tục, chưa thực sự gắn với hiệu quả đầu ra. Trong quản lý nhà nước, còn thiếu sự quan tâm đến hiệu quả và chưa có đánh giá chỉ tiêu năng suất lao động theo từng ngành.

Giải pháp nào thực hiện hiệu quả Chiến lược?

Xuất phát từ bối cảnh hiện nay, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Chiến lược phát triển KH &CN giai đoạn 2011-2020 với mục tiêu tổng quát là đẩy mạnh sự phối hợp giữa các lĩnh vực khoa học xã hội nhân văn, khoa học tự nhiên và KH &CN để đến năm 2020, KH&CN Việt Nam sẽ có vị trí tương xứng với tầm vóc của đất nước, cơ bản trở thành một nước công nghiệp theo hướng hiện đại.

TSKH Phùng Đình Thực, Chủ tịch Hội đồng thành viên Tập đoàn Dầu khí quốc gia Việt Nam cho biết, nhận thức của các cấp từ lãnh đạo đến người lao động về vai trò, vị trí của KH &CN là giải pháp quan trọng nhất. Đồng thời, phải tăng cường nguồn lực cho KH &CN, đầu tư về phương tiện, thiết bị, con người; tiếp tục gắn nghiên cứu với thực tiễn; tập trung vào ứng dụng, chuyển giao công nghệ, làm chủ công nghệ hiện đại và tiếp tục nghiên cứu để ra được các sản phẩm mới. Tập đoàn phấn đấu trong giai đoạn 2015-2020 sẽ tiếp tục tạo ra những sản phẩm mang thương hiệu của Việt Nam, có tầm cỡ quốc tế. ông Thực cho rằng, để gắn kết giữa nghiên cứu với thực tiễn, rất cần một tổ chức KH &CN đứng ra làm địa chỉ tập hợp những vấn đề thực tiễn đặt ra ở cả nước và các nghiên cứu đã được thực hiện. Tổ chức này vừa có chức năng nắm được cung - cầu, vừa giúp việc nghiên cứu tránh bị trùng lặp. Từ đó, đặt hàng nghiên cứu hoặc làm thế nào để các cơ sở nghiên cứu khoa học, các nhà nghiên cứu khoa học tiếp cận được, cùng tham gia giải quyết vấn đề thực tiễn đặt ra.

Về vấn đề này, theo Bộ trưởng Bộ KH &CN Nguyễn Quân, doanh nghiệp không chỉ là nơi ứng dụng kết quả nghiên cứu, mà còn là nơi tạo ra sản phẩm nghiên cứu. Vì vậy, Chiến lược lần này đã đặt ra nội dung rất quan trọng là khuyến khích các doanh nghiệp thành lập các tổ chức KH &CN, tức là các viện, các trung tâm nghiên cứu của mình. Trên thế giới cũng như ở Việt Nam, rất nhiều doanh nghiệp đã thành công trong lĩnh vực này như Tập đoàn Dầu khí quốc gia Việt Nam, Tập đoàn Viễn thông Quân đội… Cùng với đó, cần đầu tư cho nguồn nhân lực và tài chính. Kinh nghiệm cho thấy, một trong những giải pháp để các doanh nghiệp có thể đổi mới công nghệ, đưa KH &CN vào sản xuất kinh doanh là làm sao các quỹ phát triển KH &CN của doanh nghiệp phải được lập ra và sử dụng hiệu quả nhất - bên cạnh việc đầu tư của Nhà nước. Để làm được điều đó, cần phải có nguồn nhân lực, đặc biệt phải tạo nên sức hấp dẫn của lĩnh vực khoa học xã hội. Cùng với đó là các giải pháp đồng bộ khác như cơ chế đầu tư, tài chính theo hình thức khoán chi, quản lý sản phẩm đầu ra, thông qua hoạt động các quỹ…

Bộ trưởng Nguyễn Quân cho rằng, có 3 yếu tố mang tính chiến lược để bảo đảm Chiến lược KH &CN có thể thực hiện thành công: Đầu tiên là ý chí của những người lãnh đạo từ cấp cao đến cơ sở, phải thực sự quan tâm đến KH &CN, thấy KH &CN như là sự cứu cánh, là phương tiện quan trọng nhất để đầu tư và khuyến khích mọi tổ chức, cá nhân đầu tư cho KH &CN. Thứ hai là nguồn đầu tư của Nhà nước và xã hội. Đầu tư không chỉ cho nghiên cứu mà còn đầu tư cho hạ tầng KH &CN, đào tạo nguồn nhân lực trình độ cao và trong chừng mực nào đó, phải thu hút được đầu tư của quốc tế thông qua các chương trình hợp tác quốc tế, các dự án phát triển kinh tế - xã hội. Thứ ba là coi trọng yếu tố con người. "Chúng ta phải có đội ngũ cán bộ khoa học và cán bộ quản lý khoa học tâm huyết, trí tuệ, có trình độ cao mới có thể cho ra đời những sản phẩm xứng tầm đối với sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước, làm sao có những sản phẩm mang thương hiệu Việt Nam", người đứng đầu ngành KH &CN nhấn mạnh.

Thu Hiền - Nguyễn Hạnh