QĐND - Ngày 29-3, I-ran, Xy-ri và CHDCND Triều Tiên đã ngăn cản việc thông qua hiệp ước quốc tế đầu tiên do 193 nước thành viên của Đại hội đồng LHQ soạn thảo, nhằm điều chỉnh việc buôn bán vũ khí thông thường trên toàn cầu, vì cho rằng hiệp ước còn nhiều thiếu sót và không ngăn cấm được việc bán vũ khí cho các nhóm nổi dậy.

Một người biểu tình đang giơ tấm biển kêu gọi ủng hộ cho Hiệp ước Buôn bán vũ khí quốc tế. Ảnh: AFP

Trước đó, vào ngày 18-3, các nước thành viên LHQ bắt đầu tiến hành vòng đàm phán mới về Hiệp ước Buôn bán vũ khí quốc tế (ATT) do Đại sứ Ô-xtrây-li-a tại LHQ chủ trì với hy vọng sẽ kết thúc tình trạng “trì trệ” kéo dài nhiều năm qua đối với việc thông qua hiệp ước này. Tuy nhiên, các cuộc thảo luận một lần nữa lại rơi vào bế tắc bởi 3 quốc gia là I-ran, CHDCND Triều Tiên và Xy-ri không đồng ý thông qua hiệp ước này, trong khi để được thông qua, hiệp ước cần phải được sự tán thành của tất cả 193 nước thành viên LHQ. Sau khi hội nghị không đạt được đồng thuận, một số nước đã đề nghị trình hiệp ước lên Tổng Thư ký LHQ Ban Ki Mun (Ban Ki-moon) và sớm đưa ra thông qua tại Đại hội đồng LHQ. Tuy nhiên, đại diện của một số nước như Nga và Trung Quốc khẳng định hiệp ước cần phải được thông qua trên cơ sở đồng thuận. Giới quan sát cho rằng, cuộc họp của Đại hội đồng LHQ để thông qua bản hiệp ước trên, nếu có, sẽ được tổ chức sớm nhất là ngày 2-4 tới.

Phát biểu về quyết định của Tê-hê-ran không thông qua hiệp ước trên, ông Mô-ha-mét Kha-da-e (Mohammad Khazaee), Đại sứ I-ran tại LHQ, cho rằng hiệp ước ATT không thể chấm dứt việc chuyển giao vũ khí cho những kẻ "có hành vi xâm lược" do thiếu quy định rõ ràng về việc cấm cung cấp vũ khí cho các phần tử khủng bố và lực lượng nổi dậy. Đại sứ I-ran nhấn mạnh không chấp nhận nội dung dự thảo hiệp ước vì "vấn đề quyền của các nước được tự vệ, chống xâm lược và duy trì sự toàn vẹn lãnh thổ không được chú trọng".

Đồng quan điểm với đại sứ I-ran, Đại sứ Xy-ri tại LHQ Ba-sa Gia-a-pha-ri (Bashar Jaafari) phản đối dự thảo hiệp ước đã không đề cập đến việc cấm chuyển giao vũ khí cho những "nhóm vũ trang khủng bố". Đại sứ Triều Tiên thì cho rằng hiệp ước có thể bị lợi dụng bởi những nhà xuất khẩu vũ khí lớn.

Trong một tuyên bố đưa ra ngày 28-3, người phát ngôn của Tổng Thư ký LHQ Ban Ki Mun cho biết ông "hết sức thất vọng" trước việc hội nghị LHQ không thông qua được Hiệp ước Buôn bán vũ khí quốc tế. Tuyên bố nhấn mạnh: "Hiệp ước này đã ở trong tầm tay, nhờ những nỗ lực không mệt mỏi và tinh thần nhượng bộ của các quốc gia thành viên. Tổng Thư ký tin rằng bản dự thảo hiệp ước là công bằng và thiết lập được các tiêu chuẩn chung có hiệu quả đối với việc quy định hoạt động buôn bán vũ khí thông thường trên thế giới". Tổng thư ký LHQ bày tỏ hy vọng các quốc gia thành viên sẽ tiếp tục tìm kiếm các phương thức tiến tới ký kết hiệp ước quan trọng này.

Hiệp ước Buôn bán vũ khí quốc tế ATT được xem là “khung” pháp lý để giám sát thị trường buôn bán vũ khí quốc tế, bao gồm các hạng mục như xe tăng, xe bọc thép, các hệ thống pháo cỡ lớn, máy bay chiến đấu, trực thăng chiến đấu, tàu chiến, tên lửa, cũng như các loại vũ khí nhỏ và nhẹ, trị giá 80 tỷ USD mỗi năm. Trọng tâm của ATT là quy định các tiêu chí cho việc chuyển giao vũ khí thông thường qua biên giới, theo đó những quốc gia thành viên phải kiểm soát xuất khẩu vũ khí để bảo đảm vũ khí không được sử dụng cho các hành động vi vi phạm nhân quyền, khủng bố, tội phạm có tổ chức hay tội phạm chiến tranh. Các chính phủ cũng phải ngăn chặn tình trạng vũ khí bị tuồn ra chợ đen.

Tháng 12-2006, Đại hội đồng LHQ quyết định bắt đầu đàm phán về ATT nhằm kiểm soát hoạt động buôn bán vũ khí thông thường trên toàn cầu. Tuy vậy, việc thương lượng về dự thảo hiệp ước này đã kéo dài nhiều năm mà không hề thu được sự đồng thuận của các nước thành viên. Hồi năm 2012, nỗ lực đạt được đồng thuận về việc thông qua hiệp ước này cũng bị đình trệ do những nước lớn như Mỹ, Nga và Trung Quốc yêu cầu cần thêm thời gian xem xét nội dung dự thảo.

Các nhà hoạt động kiểm soát vũ khí và các nhóm nhân quyền cho biết cần có một hiệp ước để ngăn cản dòng chảy vũ khí và đạn dược không kiểm soát được mà họ cho rằng càng châm thêm ngòi lửa chiến tranh, sự tàn bạo và lạm dụng quyền hạn. Tuy nhiên, theo nhiều chuyên gia phân tích, bản dự thảo cuối cùng về ATT dù bao gồm nhiều điểm mới, nhưng vẫn có nhiều thiếu sót. Một trong những thiếu sót đó là không cấm được việc bán vũ khí cho các nhóm có “hành động gây hấn” với bề ngoài là các nhóm nổi dậy. Nhiều nước cũng cho rằng hiệp ước này thiên vị các nhà xuất khẩu và tạo ra những bất lợi đối với các nhà nhập khẩu vũ khí. 

Tuy nhiên, nếu không thiên vị các nhà xuất khẩu vũ khí thì liệu một hiệp ước quốc tế đi ngược lại lợi ích của các “ông lớn” có được thông qua trong bối cảnh kinh tế khó khăn như hiện nay?

HÙNG HÀ