QĐND -LTS: Một trong những vấn đề căn cốt của quốc gia dân tộc được đề cập trong Dự thảo sửa đổi Hiến pháp năm 1992 là sửa đổi, bổ sung nhiều nội dung mới về văn hóa. Những nội dung đó là gì, có ý nghĩa ra sao và cần tiếp tục đưa thêm những điểm nào để hoàn thiện việc hiến định văn hóa trong văn kiện đặc biệt quan trọng này? Báo Quân đội nhân dân giới thiệu vệt bài trao đổi, góp ý nhằm góp phần làm sáng tỏ những câu hỏi nêu trên.      

Một trong những nội dung quan trọng nhất về văn hóa lần đầu tiên được quy định trong Dự thảo sửa đổi Hiến pháp năm 1992 là Điều 44: “Mọi người có quyền hưởng thụ các giá trị văn hóa, tham gia vào đời sống văn hóa, sử dụng các cơ sở văn hóa, tiếp cận các giá trị văn hóa”.

Điều 44 nằm trong Chương II “Quyền con người, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân”. Chương II có 37 điều (từ Điều 15 đến Điều 52). Bên cạnh việc tiếp tục khẳng định và làm rõ hơn các quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân được quy định trong Hiến pháp năm 1992, Dự thảo sửa đổi Hiến pháp năm 1992 đã bổ sung một số quyền mới rất đáng chú ý như: Quyền sống (Điều 21); Quyền hiến mô, bộ phận cơ thể người, hiến xác (Điều 22); Quyền bất khả xâm phạm về đời sống riêng tư (Điều 23); Quyền sở hữu tư nhân (Điều 33); Quyền được bảo đảm an sinh xã hội (Điều 35); Quyền kết hôn và ly hôn (Điều 39); Quyền hưởng thụ các giá trị văn hóa, tham gia vào đời sống văn hóa, sử dụng các sơ sở văn hóa, tiếp cận các giá trị văn hóa (Điều 44); Quyền xác định dân tộc (Điều 45); Quyền được sống trong môi trường trong lành (Điều 46)…

Như vậy, những quyền mới của con người được bổ sung trong Dự thảo sửa đổi Hiến pháp năm 1992, trong đó có “quyền văn hóa”, là kết quả của quá trình phát triển nhận thức, tư duy của Đảng và Nhà nước ta về quyền con người, phù hợp với tiến trình đổi mới của đất nước và bảo đảm nhất quán với các điều ước quốc tế về quyền con người mà nước ta đã tham gia ký kết.

Có thể khẳng định rằng, lần đầu tiên hiến định về “quyền văn hóa” của con người trong Dự thảo sửa đổi Hiến pháp năm 1992 chứng tỏ Nhà nước ta đã có sự nhìn nhận rất mới về các giá trị văn hóa, quán triệt tinh thần nhất quán của Đảng xác định văn hóa là nền tảng tinh thần xã hội, là sức mạnh nội sinh và động lực phát triển đất nước; đồng thời thấm nhuần sâu sắc lời dạy của Bác Hồ là “Văn hóa soi đường cho quốc dân đi”.

Hội Lim (Bắc Ninh). Ảnh minh hoạ: Internet

“Quyền văn hóa” của mọi người tại Điều 44 Dự thảo sửa đổi Hiến pháp năm 1992 được thể hiện ở 4 khía cạnh cụ thể sau:

Thứ nhất: Quyền hưởng thụ các giá trị văn hóa. Hưởng thụ đời sống vật chất và văn hóa, tinh thần là một nhu cầu chính đáng và quyền cơ bản của con người. Con người không chỉ có nhu cầu cơm ăn nước uống và các nhu cầu thiết thân khác, mà còn có quyền thụ hưởng các giá trị văn hóa do dân tộc và nhân loại sáng tạo ra trong lịch sử. Được quyền hưởng thụ các giá trị văn hóa chính là một trong những yếu tố cơ bản để góp phần không ngừng xây dựng, bồi đắp, hoàn thiện những phẩm chất nhân cách cao đẹp cho con người, làm cho con người ngày càng nhân văn hơn, tiến bộ hơn. Các giá trị văn hóa mà con người được hưởng thụ là tất cả những giá trị truyền thống văn hóa tốt đẹp của dân tộc đã được kết tinh, trao truyền từ đời này sang đời khác; là những tác phẩm thuộc các loại hình văn học, nghệ thuật (sân khấu, điện ảnh, ca múa nhạc, điêu khắc, hội họa, nhiếp ảnh…); là những mỹ tục, nghi lễ, tín ngưỡng tốt đẹp… của cộng đồng, của đất nước.

Thứ hai: Quyền tham gia vào đời sống văn hóa. Điều đó có nghĩa là, việc tham gia vào đời sống văn hóa không phải là “quyền riêng” của lực lượng văn nghệ sĩ và những người làm công tác quản lý văn hóa-văn nghệ như cách hiểu bấy lâu nay, mà mọi người dân Việt Nam, không phân biệt tuổi tác, giới tính, giai cấp, thành phần, dân tộc, tôn giáo, tín ngưỡng… đều có thể và có quyền tham gia tất cả các hoạt động văn hóa theo khả năng, sở thích, nhu cầu, sở trường, mong muốn của mình. Việc mọi người được tham gia vào đời sống văn hóa sẽ góp phần làm phong phú đời sống tinh thần cho mỗi cá nhân và toàn xã hội.

Thứ ba: Quyền sử dụng các cơ sở văn hóa. Thực chất của quyền này là xác lập quyền sở hữu toàn dân về các cơ sở văn hóa, các thiết chế văn hóa mà Nhà nước, xã hội và cộng đồng đã xây dựng như: Khu vui chơi giải trí công cộng, công viên, nhà văn hóa, điểm bưu điện văn hóa xã, thư viện, sân vận động, rạp hát, rạp chiếu phim, điểm internet công cộng… Những cơ sở, thiết chế văn hóa này là tài sản chung nên mọi người đều có quyền sử dụng để đáp ứng những nhu cầu chính đáng của mình. Nhà nước, chính quyền các cấp chỉ ủy quyền cho tổ chức, cá nhân quản lý các cơ sở, thiết chế văn hóa, còn mọi người dân đều có quyền sử dụng các cơ sở, thiết chế văn hóa đó để phục vụ nhu cầu học tập, vui chơi, giải trí… của mình.

Thứ tư: Quyền tiếp cận các giá trị văn hóa. Văn hóa là những giá trị tốt đẹp đã được hình thành, kết tinh, hun đúc qua hàng nghìn năm lịch sử, là thành quả lao động sáng tạo của thế hệ này tiếp thế hệ khác. Vì vậy, mỗi công dân không chỉ có quyền nghiên cứu, tiếp cận các giá trị văn hóa của dân tộc mình, mà còn được tiếp cận, tiếp thu những tinh hoa văn hóa của các dân tộc khác trên thế giới. Trong quá trình hội nhập quốc tế sâu rộng hiện nay, việc hiến định quyền tiếp cận các giá trị văn hóa là tạo điều kiện cho mọi người có cơ hội được mở rộng giao lưu, học hỏi, tiếp thu những giá trị nhân văn cao cả đã được nhân loại tiến bộ thừa nhận, qua đó không ngừng làm giàu giá trị văn hóa cho mỗi cá nhân và cộng đồng, dân tộc.

Bốn nội dung “hưởng thụ, tham gia, sử dụng, tiếp cận” các giá trị văn hóa quy định tại Điều 44 Dự thảo sửa đổi Hiến pháp năm 1992 là một thể thống nhất trong “quyền văn hóa” của con người. Có thể nói, đây là một trong những quyền căn bản nhất của quyền con người và thể hiện tính nhân văn sâu sắc. Bởi vì, khi con người được “hưởng thụ các giá trị văn hóa, tham gia vào đời sống văn hóa, sử dụng các cơ sở văn hóa, tiếp cận các giá trị văn hóa” sẽ tác động, ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển hài hòa giữa thể chất và tâm hồn, giữa lý trí và tình cảm của con người, làm cho con người ngày càng tiệm cận đến các giá trị “chân - thiện - mỹ”.

Để “quyền văn hóa” của con người trở thành hiện thực, đòi hỏi Đảng, Nhà nước, các cấp, các ngành, các tổ chức, cơ quan, đơn vị phải thực sự quan tâm chăm lo, tạo điều kiện thuận lợi cho mọi người được thụ hưởng các quyền đã được Hiến pháp thừa nhận. Mặt khác, mọi biểu hiện, hành vi ngăn cấm, cản trở, hạn chế hay xâm hại những quyền cơ bản đó đều là vi hiến, nên cần phải có những hình thức, chế tài xử lý phù hợp.

NGUYỄN VĂN HẢI 

Bài 2: Bổ sung nhiều điểm quan trọng về văn hóa