QĐND -  Mặc dù kim ngạch xuất khẩu thủy sản của Việt Nam từ đầu năm đến nay vẫn tăng, tuy nhiên, cả doanh nghiệp (DN) chế biến thủy sản lẫn người nuôi thủy sản lại đang gặp rất nhiều khó khăn. Xuất khẩu tăng nhưng lợi nhuận của DN lại giảm hoặc hòa vốn, thậm chí thua lỗ. Người nuôi trồng thủy sản cũng đang lâm cảnh lao đao do dịch bệnh, các loại thủy sản rớt giá…

Công ty Cổ phần Thủy sản Bình An (Cần Thơ) thua lỗ đã phải "bán mình" cho ngân hàng.

Tôm chết, cá rớt giá, người nuôi lao đao

Hiện nay, dịch bệnh trên tôm tiếp tục hoành hành,  từ các tỉnh ven biển khu vực Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) lây lan ra các tỉnh miền Trung và các tỉnh ven biển Bắc Bộ. Theo thống kê của Vụ Nuôi trồng thủy sản (Tổng cục Thủy sản - Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn) tính đến tháng 9-2012, diện tích thiệt hại do tôm nhiễm bệnh là 68.909ha, gần gấp đôi so với con số 6 tháng đầu năm và bằng 89,1% so với cùng kỳ 2011. Trong đó, tôm sú bị thiệt hại là 63.781ha và diện tích tôm chân trắng bị thiệt hại là 5.128ha.

Hội chứng hoại tử gan tụy cấp tính trên tôm xuất hiện tại vùng ĐBSCL từ năm 2010, đến năm 2011 thì bùng phát thành dịch. Hiện nay dịch bệnh này đã lan ra các tỉnh ven biển miền Trung, miền Bắc. Đến nay, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn đã triển khai nhiều biện pháp để cứu con tôm, thậm chí kêu gọi sự hỗ trợ của các tổ chức quốc tế như: FAO (Tổ chức Nông lương Liên hợp quốc), các chuyên gia đầu ngành ở Hoa Kỳ, Thái Lan... nhằm trao đổi thông tin và hợp tác nghiên cứu  tìm tác nhân gây bệnh. Tuy nhiên, đến nay mới chỉ tìm ra 3 nhóm nguyên nhân khiến tôm chết là: Môi trường ô nhiễm nặng, chất lượng tôm giống kém và ảnh hưởng của biến đổi khí hậu. Còn tác nhân chính gây ra hội chứng hoại tử gan tụy trên tôm lại vẫn chưa được xác định, gây khó khăn cho công tác phòng, chống dịch bệnh tại địa phương.

Không chỉ dịch bệnh trên tôm khiến nông dân gặp khó, người nuôi cá tra cũng hứng chịu thiệt hại do giá cá giảm, thậm chí xuống dưới giá thành sản xuất. Một số diện tích nuôi cá ở ĐBSCL bị “treo ao” do người nuôi làm ăn thua lỗ. Anh Huỳnh Văn Hải, người nuôi cá tra ở Bình Hòa Phước, huyện Long Hồ, Vĩnh Long buồn rầu: "Hết cá bị rớt giá rồi lại dịch bệnh đã “đốt” của gia đình tôi từ đầu năm đến nay gần 5 tỷ đồng, bảo sao không xót ruột cho được…".

Doanh nghiệp cũng gặp khó

Mặc dù, những tháng gần đây, một số ngân hàng đã điều chỉnh giảm lãi suất, thế nhưng, việc điều chỉnh diễn ra rất chậm chạp, khiến nhiều DN vẫn phải xoay xở trả nợ với lãi suất cao. Trong khi đó, các chi phí như giá điện, nhân công, bao bì, cước vận chuyển, nguyên liệu, thuế bảo vệ môi trường đối với bao bì nhựa PE... đều tăng, ảnh hưởng đến sức sản xuất, khả năng cạnh tranh xuất khẩu, khiến DN đã khó càng thêm khó.

Dịch bệnh làm tôm chết không chỉ tạo cú sốc đối với nông dân, mà còn góp phần gây ra tình trạng thiếu nguyên liệu, khiến DN chế biến điêu đứng. Nguồn tôm nguyên liệu trong nước bị thiếu hụt, nên buộc DN phải thu mua với giá cao.

Theo Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP), kim ngạch xuất khẩu cá tra sang thị trường các nước châu Âu (EU) tháng 8-2012 đạt 37,5 triệu USD, giảm gần 23% so với cùng kỳ năm 2011. Đây là tháng thứ sáu liên tiếp, giá trị xuất khẩu cá tra sang thị trường này tiếp tục diễn biến theo chiều hướng giảm. Đặc biệt, từ tháng 5 đến nay, xuất khẩu cá tra sang các nước EU luôn giảm hơn 20%/tháng do nhu cầu hàng hóa thấp và đồng ơ-rô chưa phục hồi.

Vẫn theo VASEP, các DN chế biến thủy sản sẽ nhập khẩu các loại nguyên liệu thủy sản (tôm sú, tôm chân trắng, cá ngừ, mực, bạch tuộc, cá biển…) để gia công, chế biến xuất khẩu trong quý III-2012 khoảng 60-65 triệu USD/tháng.

Dịch bệnh, thiếu nguyên liệu, thiếu vốn sản xuất, DN còn phải đối mặt với các hàng rào kỹ thuật từ thị trường truyền thống. Theo Bộ  Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, giá trị kim ngạch xuất khẩu thủy sản 9 tháng ước đạt 4,5 tỷ USD, tăng 3,5% so với cùng kỳ năm 2011. Tuy vậy, thời gian qua xuất khẩu ở một số thị trường chủ lực lại đang có dấu hiệu sụt giảm. Nhật Bản là thị trường nhập khẩu tôm lớn nhất của Việt Nam, chiếm đến 27% tổng giá trị xuất khẩu. Thế nhưng, gần đây con tôm Việt lại phải chống chọi với một khó khăn nữa, đó là hàng rào kỹ thuật mới khi Nhật Bản bắt đầu áp dụng chế độ kiểm tra 100% số lô tôm nhập khẩu từ Việt Nam với những chỉ tiêu an toàn vệ sinh thực phẩm nghiêm ngặt hơn, gây ảnh hưởng không nhỏ đến xuất khẩu tôm sang thị trường này. Vì vậy, xuất khẩu tôm sang Nhật Bản đang ngày càng giảm sâu hơn khi nửa đầu tháng 9-2012, giá trị xuất khẩu tôm chân trắng giảm tới 22,05%; tôm sú giảm 1,2% và các loại tôm khác giảm 32,5% so với cùng kỳ năm ngoái. Trước đó, tháng 8-2012, giá trị xuất khẩu tôm sang Nhật Bản cũng đã giảm 16,6%.  

Các chuyên gia ngành thủy sản đánh giá, do suy thoái kinh tế thế giới khiến nhu cầu tiêu thụ thủy sản giảm. Xem ra, để hoàn thành mục tiêu xuất khẩu năm 2012 cũng như mục tiêu phát triển bền vững, ngành thủy sản còn rất nhiều việc phải làm để vượt qua những “cơn sóng lớn” hiện nay.

Bài và ảnh: Nguyễn Kiểm-Quốc Việt