Ngày 19-4, Tổng thống Mỹ Donald Trump thông báo phái đoàn Mỹ sẽ tới Pakistan vào tối 20-4 để tham gia vòng đàm phán mới với Iran. Tuy nhiên, ngay trong ngày 20-4, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran khẳng định Tehran hiện chưa có kế hoạch đàm phán với Washington. Sự “lệch pha” trong tuyên bố của hai bên cho thấy tiến trình ngoại giao Mỹ - Iran vẫn tiềm ẩn nhiều biến số khó lường.

Chiến thuật từ Tehran?

Giới phân tích nhận định, các phát biểu không nhất quán của Iran phản ánh sự tính toán kỹ lưỡng trong thế trận ngoại giao.

Tàu hàng chờ qua eo biển Hormuz. Ảnh: TTXVN

Trước hết, Tehran tỏ rõ sự hoài nghi về thiện chí của Washington. Dù từng phát đi tín hiệu có thể mở cửa có điều kiện eo biển Hormuz, Iran vẫn chưa nhận được động thái tương xứng từ phía Mỹ, đặc biệt là việc dỡ bỏ phong tỏa đối với các cảng biển. Truyền thông Iran cho rằng Mỹ đưa ra các yêu sách thiếu thực tế, thay đổi lập trường và tiếp tục duy trì sức ép quân sự, làm suy giảm môi trường đối thoại.

Bên cạnh đó, việc “chưa sẵn sàng đàm phán” cũng được xem là một đòn bẩy chiến thuật. Trong bối cảnh thiếu lòng tin chiến lược, cả hai bên đều có xu hướng thăm dò giới hạn của đối phương trước khi bước vào bàn đàm phán thực chất. Nếu Iran tỏ ra nóng vội, Washington nhiều khả năng sẽ gia tăng sức ép.

Đáng chú ý, yếu tố nội bộ cũng tác động mạnh đến lập trường của Tehran. Trong xã hội Iran tồn tại các luồng quan điểm cứng rắn, phản đối nhượng bộ trước sức ép từ Mỹ. Những phát biểu gần đây của giới chức ngoại giao Iran liên quan đến việc mở cửa eo biển Hormuz đã vấp phải sự chỉ trích từ phe bảo thủ, cho rằng đó là dấu hiệu nhượng bộ quá sớm.

Những điểm nghẽn cốt lõi

Thực tế cho thấy, các bất đồng giữa Mỹ và Iran hiện tập trung vào ba vấn đề then chốt.

Về hạt nhân, Mỹ yêu cầu Iran đình chỉ vô thời hạn chương trình hạt nhân và chuyển toàn bộ uranium làm giàu ra khỏi lãnh thổ. Trong khi đó, Iran kiên quyết bảo vệ quyền phát triển năng lượng hạt nhân vì mục đích hòa bình và bác bỏ yêu cầu này.

Liên quan đến eo biển Hormuz, Mỹ muốn bảo đảm việc “mở cửa vĩnh viễn” và giảm vai trò kiểm soát của Iran, đồng thời sử dụng biện pháp phong tỏa để gây sức ép. Ngược lại, Iran khẳng định chủ quyền quản lý và yêu cầu Mỹ chấm dứt các biện pháp bao vây, cấm vận.

Trong lĩnh vực kinh tế, Tehran coi việc dỡ bỏ toàn bộ lệnh trừng phạt là điều kiện tiên quyết, đồng thời yêu cầu giải phóng tài sản bị đóng băng và bồi thường thiệt hại chiến tranh. Phía Mỹ không chấp nhận các yêu cầu này và tiếp tục duy trì chính sách gây sức ép tối đa.

Không chỉ khác biệt về nội dung, mục tiêu chiến lược của hai bên cũng chưa gặp nhau. Iran hướng tới một thỏa thuận bảo đảm an ninh lâu dài, trong khi Mỹ chủ yếu tìm cách tránh sa lầy vào xung đột kéo dài nhưng vẫn giữ đòn răn đe quân sự.

Đáng lo ngại hơn, “khoảng trống niềm tin” giữa hai bên vẫn rất lớn. Iran lo ngại tiền lệ bị tấn công trong thời gian đàm phán, còn Mỹ nghi ngờ Iran lợi dụng đối thoại để kéo dài thời gian phát triển năng lực chiến lược. Sự thiếu tin cậy này khiến khả năng đạt được thỏa hiệp trở nên hết sức mong manh.

Kịch bản nào cho cục diện sắp tới?

Khi thời hạn ngừng bắn tạm thời kết thúc, tình hình Mỹ - Iran có thể diễn biến theo ba kịch bản chính.

Một là, hai bên quay lại bàn đàm phán hoặc đạt được thỏa thuận gia hạn ngừng bắn. Tuy nhiên, tiến trình này nhiều khả năng sẽ kéo dài, mang tính giằng co và khó đạt đột phá trong ngắn hạn.

Hai là, xung đột quy mô hạn chế tái diễn. Các hoạt động quân sự tại khu vực eo biển Hormuz có thể gia tăng với các cuộc tấn công bằng không quân, tên lửa và thiết bị không người lái giữa các bên.

Ba là, xung đột leo thang trên diện rộng. Tổng thống Mỹ Donald Trump từng cảnh báo khả năng Mỹ tấn công mạnh vào hạ tầng của Iran nếu Tehran không chấp nhận đề xuất của Washington. Tuy nhiên, chi phí chiến tranh và áp lực chính trị nội bộ sẽ phần nào hạn chế kịch bản này.

Nếu căng thẳng Mỹ - Iran tiếp tục leo thang, hệ lụy sẽ không chỉ dừng lại ở khu vực Trung Đông. Nguy cơ mất ổn định an ninh khu vực, đồng thời kéo theo biến động mạnh trên các thị trường năng lượng, tài chính và hàng hóa toàn cầu. Diễn biến sắp tới của quan hệ Mỹ - Iran vì vậy không chỉ là vấn đề song phương, mà còn là phép thử quan trọng đối với ổn định khu vực và trật tự kinh tế quốc tế.