“Dịch vụ thương mại được coi là lĩnh vực vô cùng quan trọng trong sự phát triển nền kinh tế. Nó quan trọng đến mức, giờ đây nhiều nước phải đầu tư phát triển và làm những cuộc cách mạng dịch vụ chứ không phải cách mạng công nghiệp hay nông nghiệp như những năm trước đây. Còn Việt Nam, sau 3 năm gia nhập Tổ chức Thương mại thế giới (WTO), mức độ phát triển lĩnh vực này vẫn nhiều hạn chế, dù tiềm năng là rất lớn”.

Tiến sĩ Võ Trí Thành, Phó viện trưởng Viện Nghiên cứu và Quản lí kinh tế Trung ương mở đầu cuộc đối thoại với chúng tôi bằng cách nói gợi mở như vậy...

Tiến sĩ Võ Trí Thành, Phó viện trưởng Viện Nghiên cứu và Quản lí kinh tế Trung ương.

 Dưới 30% nhân lực làm việc trong lĩnh vực dịch vụ

- Sau 3 năm gia nhập WTO, nhiều ngành kinh tế của Việt Nam như dệt may, thủy sản, lúa gạo, da giày… đã gặt hái được thành công trên cơ sở phát huy lợi thế có sẵn. Còn trong lĩnh vực dịch vụ thương mại, đâu là lợi thế của Việt Nam, thưa ông?

-  Tôi nghĩ, muốn phát triển dịch vụ thương mại tốt, yếu tố đầu tiên là phải có giao diện tốt, nghĩa là có sự giao tiếp và kết nối tốt. Từ đây có thể phân tích, lợi thế đầu tiên của Việt Nam đó là giao diện tốt, bởi không ai hiểu người Việt Nam bằng người Việt Nam. Một doanh nghiệp nước ngoài vào Việt Nam làm ăn, họ luôn mong muốn thiết lập được quan hệ tốt, giao diện tốt với đất nước, địa phương nơi họ hoạt động. Do đó, họ sẽ ưu tiên đặt quan hệ làm ăn với doanh nghiệp trong nước.

Lợi thế thứ hai, Việt Nam là nước xuất phát điểm thấp, do đó khả năng tạo ra tăng trưởng cao là rất nhanh. Chúng ta đều biết, so với nước trung bình trên thế giới hay so với nước trong khu vực ASEAN, tỉ lệ dịch vụ trung bình so với tổng thu nhập nội địa (GDP) của Việt Nam rất thấp, lực lượng lao động làm trong ngành dịch vụ cũng rất thấp. Điều này cho thấy, một nước phát triển thấp sẽ có cơ hội phát triển nhanh.

Lợi thế thứ ba, đó là người Việt Nam vốn nhanh nhạy, có truyền thống giao tiếp rất cẩn trọng, coi trọng tình cảm giữa con người với con người.

- Ông đánh giá ra sao thực trạng phát triển lĩnh vực dịch vụ thương mại nước ta hiện nay?

- Nhìn tổng thể, dấu ấn của nền kinh tế kế hoạch hóa trong lĩnh vực này vẫn còn đậm nét. Cách đây chừng năm, sáu năm, nguyên Phó thủ tướng Vũ Khoan lúc đó đã kí một văn bản khẳng định tầm quan trọng của dịch vụ thương mại. Bởi thực tế, chất lượng cuộc sống ngày càng nghiêng về dịch vụ, và dịch vụ tạo giá trị gia tăng cao. Nói đến khả năng cạnh tranh của nền kinh tế là nói đến dịch vụ. Tuy nhiên, nếu hiện nay, trên thế giới nói chung, giá trị gia tăng do dịch vụ tạo ra chiếm tới hơn 60% GDP, thu hút hơn 60% nhân lực, thì tại Việt Nam, con số này mới chỉ ở mức dưới 40%, thu hút chưa tới 30% nhân lực. Trong khi đó, nhân lực làm việc trong lĩnh vực nông nghiệp vẫn chiếm 53%, ngoài ra là các lĩnh vực khác.

- Chúng ta thường nhắc đến cụm từ “Thâm hụt cán cân thương mại” khi Việt Nam hiện vẫn là nước nhập siêu, và chúng ta luôn nỗ lực phấn đấu tăng tỉ lệ xuất khẩu để cân bằng cán cân này. Nhưng dường như chúng ta vẫn chỉ chú trọng xuất khẩu hàng hóa hơn là xuất khẩu dịch vụ thương mại?

- Thực tế đến nay, thống kê về xuất khẩu dịch vụ của ta cũng chưa có con số chính xác, cụ thể, đầy đủ. Có những ngành dịch vụ được xuất khẩu mà đôi khi chúng ta khó cảm nhận bởi vẫn được thanh toán tiền Việt Nam, thực hiện trên đất nước Việt Nam. Tuy nhiên, nhìn chung hiện nay Việt Nam vẫn nhập siêu thương mại dịch vụ.

- Vậy nhập siêu dịch vụ có điểm gì đáng lo ngại không, thưa ông?

- Nhìn tổng thể, khả năng cạnh tranh dịch vụ của các nước đang phát triển so với các nước phát triển là thua kém, đây là điều hoàn toàn bình thường. Mặt khác, xét về tỉ lệ nhập siêu, trong tổng nhập siêu thì nhập siêu dịch vụ không phải là quá lớn. Hằng năm, nước ta nhập siêu dịch vụ trên dưới 1 tỉ USD, trong khi đó, theo thống kê của Tổng cục Thống kê, năm 2009, kim ngạch nhập khẩu hàng hóa Việt Nam ước đạt 68,8 tỉ USD, bao gồm cả phần dịch vụ.

Sóng cả không ngã tay chèo

- Thưa ông, sự quan tâm đầu tư phát triển lĩnh vực dịch vụ thương mại của Chính phủ và ban, ngành chức năng đã tương xứng với tiềm năng cũng như yêu cầu phát triển của Việt Nam hiện nay? 

-  Theo quan điểm của tôi, bất kì thời điểm nào tính đến nay, sự quan tâm, đầu tư cho phát triển dịch vụ thương mại của cơ quan quản lí, ban ngành chức năng đều chưa ngang tầm với tiềm năng và yêu cầu phát triển. Tuy nhiên, tín hiệu đáng mừng, đặc biệt sau ba năm Việt Nam gia nhập WTO, là những nhà hoạch định chính sách đến các doanh nghiệp đã nhận thức rõ hơn vai trò, vị trí của dịch vụ trong thúc đẩy phát triển kinh tế, cả dưới góc độ chất lượng cuộc sống và góc độ khả năng cạnh tranh, tạo ra giá trị gia tăng để phát triển kinh tế, tăng khả năng cạnh tranh của Việt Nam.

- Theo ông, giải pháp cơ bản nào để đẩy mạnh lĩnh vực dịch vụ?

- Sự phát triển lĩnh vực dịch vụ do hai  lực lượng chi phối. Một là quá trình mở cửa. Chính quá trình mở cửa đòi hỏi, hay nói cách khác, đây là cuộc sống yêu cầu bản thân chúng ta phải nâng cao năng lực cạnh tranh. Như vậy, trước tiên chúng ta phải nâng cao nhận thức, từ đó sẽ nỗ lực hơn để phát triển. Hai là, cần hoàn thiện hệ thống chính sách của Nhà nước. Từ thách thức mở cửa hội nhập, phải cải cách hệ thống giáo dục, đào tạo ở Việt Nam, đặc biệt cải cách hành chính, tiêu chuẩn hóa, quy hoạch, phân cấp, trong đó quy hoạch, phân cấp cần đặc biệt chú ý.

- Nhóm ngành dịch vụ nào chúng ta có tiềm năng xuất khẩu?

- Về mặt lí thuyết, các nước đang phát triển thường có hai lĩnh vực lợi thế, đó là du lịch và xây dựng. Rất nhiều phân mảng của hai lĩnh vực này cần nhiều lực lượng lao động. Việt Nam không phải là ngoại lệ. Vì nguồn lực của dịch vụ liên quan đến con người, nên trong những năm qua, rất nhiều ngành dịch vụ của Việt Nam không hẳn có lợi thế hơn nhưng tốc độ phát triển rất nhanh. Ví dụ lĩnh vực tài chính, ngân hàng, chứng khoán, bán lẻ… Có câu “sóng cả không ngã tay chèo”. Tôi nghĩ, điều đáng mừng là trước áp lực cạnh tranh, quá trình hội nhập kinh tế quốc tế sâu, rộng cùng với điều kiện kinh doanh được cải thiện, các doanh nghiệp Việt Nam đã tự học hỏi được nhiều điều để biết mình phải làm gì để phát triển lĩnh vực dịch vụ thương mại.

- Xin cảm ơn ông!

PHAN MỸ DUNG (thực hiện)